JEAN ECHENOZ "14"
Ομολογώ ότι όταν έπιασα στα χέρια μου το βιβλίο του Jean Echenoz "14", που ορίστηκε από τη Λέσχη Ανάγνωσης στο βιβλιοπωλείο της γειτονιάς μου, με κατέλαβε αμφιθυμία: από τη μια μεριά αποτελούσε μια νέα αναγνωστική πρόκληση, από την άλλη ένιωσα ότι θα ξαναδιάβαζα μια ιστορία που διαδραματίζεται στα πλαίσια του Α' Παγκοσμίου πολέμου, θέμα με το οποίο καταπιάστηκαν με τρόπο συγκινητικό τόσο ο Εριχ Μαρία Ρεμάρκ στο "Ουδέν νεώτερον από το Δυτικό μέτωπο", όσο και ο Στρ. Μυριβήλης στη "Ζωή εν τάφω". Ο παραλογισμός του πολέμου, σκέφτηκα, ο θάνατος που σκορπίζει, η ερήμωση της υπαίθρου και η καταστροφή των πόλεων, οι ανθρώπινες ζωές που σφραγίζονται από απώλειες αγαπημένων προσώπων, η ασφυκτική, τρομακτική ζωή στα χαρακώματα, ο πλουτισμός κάποιων που είδαν τον πόλεμο σαν ευκαιρία, όλα αυτά τα θέματα θα επανέρχονται και στο βιβλίο του Echenoz. Μάντεψα τα θέματα, όχι όμως και τον ξεχωριστό τρόπο γραφής του συγγραφέα, που με καθήλωσε από το πρώτο κεφάλαιο, το οποίο ξεκινά τόσο ειδυλλιακά, που είναι δύσκολο να πιστέψει κανείς ότι αυτή την ομορφιά θα την διαδεχτεί η φρίκη του πολέμου.
Ο ήρωας, ο Αντίμ, ένα Αυγουστιάτικο απομεσήμερο, απολαμβάνει τη βόλτα του με το ποδήλατο και φτάνει σ' ένα λόφο έξω από την μικρή του πόλη στη Δ. Γαλλία, απ' όπου απολαμβάνει τη θέα.
" Εχουμε πρώτη του μηνός Αυγούστου κι ο Αντίμ αφήνει το βλέμμα του να πλανηθεί στο πανόραμα. Από εκείνον το λόφο όπου στεκόταν, μόνος, είδε πεντ'- έξι σκόρπιες πολίχνες με σπιτάκια στοιβαγμένα κάτω από ένα κωδωνοστάσιο, συνδεόμενες μέσω ενός αραιού οδικού δικτύου στο οποίο κυκοφορούσαν όχι τόσο τα σπάνια αυτοκίνητα της περιοχής όσο βοιδάμαξες και ζεμένα άλογα που μετέφεραν τις δημητριακές σοδειές. Το τοπίο ήταν αναμφιβόλως ευχάριστο......." Τη γαλήνη που απολαμβάνει ο ήρωας διακόπτει κωδωνοκρουσία "παράγοντας μια σοβαρή, βαριά και απειλητική αταξία". Ο συναγερμός σηματοδοτούσε επιστράτευση και ο ήρωας κατεβαίνει στην κεντρική πλατεία της πόλης του, όπου επικρατεί πολεμικός ενθουσιασμός. Ο ήρωας, μαζί με τον αδελφό του Σάρλ και τρεις φίλους του, θα βρεθούν στο μέτωπο αφήνοντας πίσω την Μπλανς, κόρη εργοστασιάρχη της πόλης, έγκυο από τον Σαρλ, με την οποία όμως και ο ήρωας είναι κρυφά ερωτευμένος. Η ιστορία ξετυλίγεται τόσο στα πεδία των μαχών, όσο και στην πόλη, της οποίας η καθημερινότητα αλλάζει εξαιτίας του πολέμου. Στα πεδία των μαχών και στα χαρακώματα οι φίλοι ζουν σκηνές φρίκης, αλλά και στιγμές ανθρώπινες με τη σχέση τους να αποτελεί στήριγμα στις δύσκολες ώρες. Στην πόλη η Μπλάνς φέρνει στον κόσμο ένα κοριτσάκι, ο Σάρλ όμως είναι ο πρώτος που σκοτώνεται. Ο ήρωας, ο Αντίμ, θα χάσει το χέρι του από ένα θραύσμα οβίδας και θα επιστρέψει στην πόλη του, κοντά στην Μπλάνς και στην ανηψιά του, προσπαθώντας να συνηθίσει την αναπηρία του. Η ιστορία τελειώνει με το σμίξιμο του Αντίμ και της Μπλάνς και τη γέννηση ενός αγοριού που θα του δώσουν το όνομα του Σάρλ.
Η ιστορία απλή, δοσμένη σύντομα, ο αφηγηματικός όμως τρόπος του συγγραφέα καθηλωτικός. Λιτή η αφήγηση σε γ' πρόσωπο, που κρατά τις αποστάσεις από τα πρόσωπα και τα γεγονότα και αφήνει έτσι την ειρωνεία και το πικρό χιούμορ να λειτουργήσουν αποτελεσματικά. "...Δεν θα συγχωρήσω ποτέ τον εαυτό μου, στέναζε κι αναστέναζε ο Μοντείγ, δε θα το ξεπεράσω ποτέ. Ο λόγος ήταν ότι, χάρη στις γνωριμίες του γιατρού, είχε επικρατήσει η ελπίδα ότι ο Σαρλ, γλιτώνοντας το μέτωπο, θα ήταν, στον αέρα, πιο προφυλαγμένος από τα πυρά απ' ότι στο έδαφος. Και οι γνωριμίες απέδωσαν, η υπόθεση προχώρησε, ο Σαρλ εξαιρέθηκε από τις μάχες στην ξηρά και μετατέθηκε στη νεόκοπη αεροπορία- για την οποία κανείς πολίτης δεν μπορούσε να προβλέψει ότι θα διαδραμάτιζε τόσο ενεργητικό ρόλο στις μάχες-, σαν να 'ταν κρυψώνα. Να, όμως, που αυτοί οι υπολογισμοί αποδείχθηκαν λανθασμένοι, κι ο θεωρούμενος πατέρας της Ζιλιέτ χάθηκε στον ουρανό πολύ πιο γρήγορα απ' όσο μπορεί να χανόταν στη λάσπη...." Οι περιγραφές σύντομες, δεν κουράζουν. Ρεαλιστική στις περισσότερες από αυτές η γλώσσα. Κάποιες φορές επιστρατεύεται η παρομοίωση μ' έναν τρόπο αναπάντεχο που δίνει ώθηση στη φαντασία να συνδέσει ανθρώπους και πράγματα σε μια ζοφερή πραγματικότητα. ".... Στο μεταξύ, ενώ η ορχήστρα έπαιζε κι αυτή το ρόλο της στη μάχη, το βαρύτονο διαπεράστηκε από μια σφαίρα, και το τρομπόνι, βαριά πληγωμένο, σωριάστηκε: το ημικύκλιο πύκνωσε αναλόγως, και οι μουσικοί, καίτοι στριμωγμένοι, συνέχισαν να παίζουν χωρίς ούτε ένα φάλτσο, αλλά μετά, τη στιγμή που ξανάπιαναν το μέτρο, στο σημείο όπου υψώνεται το ματωμένο λάβαρο, έπεσαν νεκρά το φλάουτο και το άλτο..."
Στην καλή λογοτεχνία, η απουσία μελοδραματισμού, η λιτότητα, η απόσταση, η αντικειμενική -όσο το δυνατόν- παρουσίαση των γεγονότων μπορεί να προκαλέσει γνήσια συγκίνηση και στοχασμό πάνω στα μεγάλα ζητήματα του ανθρώπου: τη ζωή , το θάνατο, τη δημιουργία, την καταστροφή. Φέρνω ένα τελευταίο παράδειγμα από το σημείο που ο συγγραφέας περιγράφει το θάνατο του Σαρλ:
"..κι ο Σαρλ, με το στόμα ανοιχτό, πάνω από τον βουλιαγμένο ώμο του Αλφρέντ βλέπει να τον πλησιάζει ολοένα το έδαφος στο οποίο πρόκειται να συντριβεί ολοταχώς και χωρίς καμία εναλλακτική λύση παρά μόνο ένα θάνατο άμεσο και ανέκκλητο, χωρίς το παραμικρό ίχνος ελπίδας- ένα έδαφος που ανήκει ακόμα στην κοινότητα Ζονσερί-σιρ-Βελ, ένα ωραίο χωριουδάκι της επαρχίας Καμπανία-Αρδέννες, οι κάτοικοι του οποίου λέγονται Ζονκαβιδουλιανοί." Καμια λυρική κορόνα, η γλώσσα κοφτή, για να αποδώσει τον άμεσο και ανεκκλητο θάνατο. Μόλις και διακρίνουμε την πίκρα του αφηγητή για το αμετάκλητο του θανάτου και αμέσως μετά το βλέμμα στρέφεται στο ωραίο χωριουδάκι, όπου συντελέστηκε ο θάνατος.
Δεν ξέρω γιατί, αλλά το απόσπασμα αυτό μου έφερε στο μυαλό το "Μοιρολόγι της φώκιας" του Αλ . Παπαδιαμάντη, στο σημείο οπου περιγράφεται ο θάνατος της Ακριβούλας : " Ο ουρανός εσκοτείνιαζε, σύννεφα έκρυπταν τα άστρα, και ήτον στην χάσιν του φεγγαριού. Επροσπάθησε και δεν εύρισκε πλέον τον δρόμον πόθεν είχε κατέλθει. Εγύρισε πάλιν προς τα κάτω, κι εδοκίμασε να καταβή. Εγλίστρησε κι έπεσε, μπλουμ! εις το κύμα. Ητο τόσον βαθύ όσον και ο βράχος υψηλός. Δυο οργυιές ως έγγιστα..." Ιχνος κι εδώ συναισθηματισμού στην αφήγηση, κι όμως κάθε φορά που το διαβάζω συγκινούμαι βαθύτατα από το τόσο δυνατά δοσμένο πολύ μοναχικό, ακαριαίο και πολλές φορές άδικο θάνατο. Τα έργα της καλής λογοτεχνίας συναντώνται τελικά μέσα από διαφορετικούς δρόμους και εποχές.
Να κλείσω με την εξαιρετική μετάφραση του βιβλίου του Εchenoz από τον Αχ. Κυριακίδη, χάρη στο ταλέντο και τη μεταφραστική εμπειρία του οποίου, απόλαυσα τη γλώσσα, το ύφος, την εκφραστική δύναμη του συγγραφέα.-
Ομολογώ ότι όταν έπιασα στα χέρια μου το βιβλίο του Jean Echenoz "14", που ορίστηκε από τη Λέσχη Ανάγνωσης στο βιβλιοπωλείο της γειτονιάς μου, με κατέλαβε αμφιθυμία: από τη μια μεριά αποτελούσε μια νέα αναγνωστική πρόκληση, από την άλλη ένιωσα ότι θα ξαναδιάβαζα μια ιστορία που διαδραματίζεται στα πλαίσια του Α' Παγκοσμίου πολέμου, θέμα με το οποίο καταπιάστηκαν με τρόπο συγκινητικό τόσο ο Εριχ Μαρία Ρεμάρκ στο "Ουδέν νεώτερον από το Δυτικό μέτωπο", όσο και ο Στρ. Μυριβήλης στη "Ζωή εν τάφω". Ο παραλογισμός του πολέμου, σκέφτηκα, ο θάνατος που σκορπίζει, η ερήμωση της υπαίθρου και η καταστροφή των πόλεων, οι ανθρώπινες ζωές που σφραγίζονται από απώλειες αγαπημένων προσώπων, η ασφυκτική, τρομακτική ζωή στα χαρακώματα, ο πλουτισμός κάποιων που είδαν τον πόλεμο σαν ευκαιρία, όλα αυτά τα θέματα θα επανέρχονται και στο βιβλίο του Echenoz. Μάντεψα τα θέματα, όχι όμως και τον ξεχωριστό τρόπο γραφής του συγγραφέα, που με καθήλωσε από το πρώτο κεφάλαιο, το οποίο ξεκινά τόσο ειδυλλιακά, που είναι δύσκολο να πιστέψει κανείς ότι αυτή την ομορφιά θα την διαδεχτεί η φρίκη του πολέμου.
Ο ήρωας, ο Αντίμ, ένα Αυγουστιάτικο απομεσήμερο, απολαμβάνει τη βόλτα του με το ποδήλατο και φτάνει σ' ένα λόφο έξω από την μικρή του πόλη στη Δ. Γαλλία, απ' όπου απολαμβάνει τη θέα.
" Εχουμε πρώτη του μηνός Αυγούστου κι ο Αντίμ αφήνει το βλέμμα του να πλανηθεί στο πανόραμα. Από εκείνον το λόφο όπου στεκόταν, μόνος, είδε πεντ'- έξι σκόρπιες πολίχνες με σπιτάκια στοιβαγμένα κάτω από ένα κωδωνοστάσιο, συνδεόμενες μέσω ενός αραιού οδικού δικτύου στο οποίο κυκοφορούσαν όχι τόσο τα σπάνια αυτοκίνητα της περιοχής όσο βοιδάμαξες και ζεμένα άλογα που μετέφεραν τις δημητριακές σοδειές. Το τοπίο ήταν αναμφιβόλως ευχάριστο......." Τη γαλήνη που απολαμβάνει ο ήρωας διακόπτει κωδωνοκρουσία "παράγοντας μια σοβαρή, βαριά και απειλητική αταξία". Ο συναγερμός σηματοδοτούσε επιστράτευση και ο ήρωας κατεβαίνει στην κεντρική πλατεία της πόλης του, όπου επικρατεί πολεμικός ενθουσιασμός. Ο ήρωας, μαζί με τον αδελφό του Σάρλ και τρεις φίλους του, θα βρεθούν στο μέτωπο αφήνοντας πίσω την Μπλανς, κόρη εργοστασιάρχη της πόλης, έγκυο από τον Σαρλ, με την οποία όμως και ο ήρωας είναι κρυφά ερωτευμένος. Η ιστορία ξετυλίγεται τόσο στα πεδία των μαχών, όσο και στην πόλη, της οποίας η καθημερινότητα αλλάζει εξαιτίας του πολέμου. Στα πεδία των μαχών και στα χαρακώματα οι φίλοι ζουν σκηνές φρίκης, αλλά και στιγμές ανθρώπινες με τη σχέση τους να αποτελεί στήριγμα στις δύσκολες ώρες. Στην πόλη η Μπλάνς φέρνει στον κόσμο ένα κοριτσάκι, ο Σάρλ όμως είναι ο πρώτος που σκοτώνεται. Ο ήρωας, ο Αντίμ, θα χάσει το χέρι του από ένα θραύσμα οβίδας και θα επιστρέψει στην πόλη του, κοντά στην Μπλάνς και στην ανηψιά του, προσπαθώντας να συνηθίσει την αναπηρία του. Η ιστορία τελειώνει με το σμίξιμο του Αντίμ και της Μπλάνς και τη γέννηση ενός αγοριού που θα του δώσουν το όνομα του Σάρλ.
Η ιστορία απλή, δοσμένη σύντομα, ο αφηγηματικός όμως τρόπος του συγγραφέα καθηλωτικός. Λιτή η αφήγηση σε γ' πρόσωπο, που κρατά τις αποστάσεις από τα πρόσωπα και τα γεγονότα και αφήνει έτσι την ειρωνεία και το πικρό χιούμορ να λειτουργήσουν αποτελεσματικά. "...Δεν θα συγχωρήσω ποτέ τον εαυτό μου, στέναζε κι αναστέναζε ο Μοντείγ, δε θα το ξεπεράσω ποτέ. Ο λόγος ήταν ότι, χάρη στις γνωριμίες του γιατρού, είχε επικρατήσει η ελπίδα ότι ο Σαρλ, γλιτώνοντας το μέτωπο, θα ήταν, στον αέρα, πιο προφυλαγμένος από τα πυρά απ' ότι στο έδαφος. Και οι γνωριμίες απέδωσαν, η υπόθεση προχώρησε, ο Σαρλ εξαιρέθηκε από τις μάχες στην ξηρά και μετατέθηκε στη νεόκοπη αεροπορία- για την οποία κανείς πολίτης δεν μπορούσε να προβλέψει ότι θα διαδραμάτιζε τόσο ενεργητικό ρόλο στις μάχες-, σαν να 'ταν κρυψώνα. Να, όμως, που αυτοί οι υπολογισμοί αποδείχθηκαν λανθασμένοι, κι ο θεωρούμενος πατέρας της Ζιλιέτ χάθηκε στον ουρανό πολύ πιο γρήγορα απ' όσο μπορεί να χανόταν στη λάσπη...." Οι περιγραφές σύντομες, δεν κουράζουν. Ρεαλιστική στις περισσότερες από αυτές η γλώσσα. Κάποιες φορές επιστρατεύεται η παρομοίωση μ' έναν τρόπο αναπάντεχο που δίνει ώθηση στη φαντασία να συνδέσει ανθρώπους και πράγματα σε μια ζοφερή πραγματικότητα. ".... Στο μεταξύ, ενώ η ορχήστρα έπαιζε κι αυτή το ρόλο της στη μάχη, το βαρύτονο διαπεράστηκε από μια σφαίρα, και το τρομπόνι, βαριά πληγωμένο, σωριάστηκε: το ημικύκλιο πύκνωσε αναλόγως, και οι μουσικοί, καίτοι στριμωγμένοι, συνέχισαν να παίζουν χωρίς ούτε ένα φάλτσο, αλλά μετά, τη στιγμή που ξανάπιαναν το μέτρο, στο σημείο όπου υψώνεται το ματωμένο λάβαρο, έπεσαν νεκρά το φλάουτο και το άλτο..."
Στην καλή λογοτεχνία, η απουσία μελοδραματισμού, η λιτότητα, η απόσταση, η αντικειμενική -όσο το δυνατόν- παρουσίαση των γεγονότων μπορεί να προκαλέσει γνήσια συγκίνηση και στοχασμό πάνω στα μεγάλα ζητήματα του ανθρώπου: τη ζωή , το θάνατο, τη δημιουργία, την καταστροφή. Φέρνω ένα τελευταίο παράδειγμα από το σημείο που ο συγγραφέας περιγράφει το θάνατο του Σαρλ:
"..κι ο Σαρλ, με το στόμα ανοιχτό, πάνω από τον βουλιαγμένο ώμο του Αλφρέντ βλέπει να τον πλησιάζει ολοένα το έδαφος στο οποίο πρόκειται να συντριβεί ολοταχώς και χωρίς καμία εναλλακτική λύση παρά μόνο ένα θάνατο άμεσο και ανέκκλητο, χωρίς το παραμικρό ίχνος ελπίδας- ένα έδαφος που ανήκει ακόμα στην κοινότητα Ζονσερί-σιρ-Βελ, ένα ωραίο χωριουδάκι της επαρχίας Καμπανία-Αρδέννες, οι κάτοικοι του οποίου λέγονται Ζονκαβιδουλιανοί." Καμια λυρική κορόνα, η γλώσσα κοφτή, για να αποδώσει τον άμεσο και ανεκκλητο θάνατο. Μόλις και διακρίνουμε την πίκρα του αφηγητή για το αμετάκλητο του θανάτου και αμέσως μετά το βλέμμα στρέφεται στο ωραίο χωριουδάκι, όπου συντελέστηκε ο θάνατος.
Δεν ξέρω γιατί, αλλά το απόσπασμα αυτό μου έφερε στο μυαλό το "Μοιρολόγι της φώκιας" του Αλ . Παπαδιαμάντη, στο σημείο οπου περιγράφεται ο θάνατος της Ακριβούλας : " Ο ουρανός εσκοτείνιαζε, σύννεφα έκρυπταν τα άστρα, και ήτον στην χάσιν του φεγγαριού. Επροσπάθησε και δεν εύρισκε πλέον τον δρόμον πόθεν είχε κατέλθει. Εγύρισε πάλιν προς τα κάτω, κι εδοκίμασε να καταβή. Εγλίστρησε κι έπεσε, μπλουμ! εις το κύμα. Ητο τόσον βαθύ όσον και ο βράχος υψηλός. Δυο οργυιές ως έγγιστα..." Ιχνος κι εδώ συναισθηματισμού στην αφήγηση, κι όμως κάθε φορά που το διαβάζω συγκινούμαι βαθύτατα από το τόσο δυνατά δοσμένο πολύ μοναχικό, ακαριαίο και πολλές φορές άδικο θάνατο. Τα έργα της καλής λογοτεχνίας συναντώνται τελικά μέσα από διαφορετικούς δρόμους και εποχές.
Να κλείσω με την εξαιρετική μετάφραση του βιβλίου του Εchenoz από τον Αχ. Κυριακίδη, χάρη στο ταλέντο και τη μεταφραστική εμπειρία του οποίου, απόλαυσα τη γλώσσα, το ύφος, την εκφραστική δύναμη του συγγραφέα.-
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου