Χ. Τζέημς: "Το στρίψιμο της βίδας"-- Μια άλλη ανάγνωση των.... φαντασμάτων.

    Μια μικρή νουβέλα του Χ. Τζέημς  με έβαλε στον κόσμο των φαντασμάτων. Σύμφωνα με την ιστορία, μια παιδαγωγός σε έναν πύργο,σε κάποια επαρχία της Αγγλίας, στη βικτωριανή εποχή, αναλαμβάνει να διαπαιδαγωγήσει δύο ορφανά παιδιά που ζουν στον πυργο αυτό κάτω από την προσοχή των υπηρετών. Τα παιδιά όμορφα, αθώα, όμως η παιδαγωγός αρχίζει να βλέπει σε διάφορα σημεία του πύργου τα φαντάσματα δύο διεφθαρμένων υπηρετών που είχαν, κατά την ομολογία της οικονόμου, διαφθείρει τα δυο μικρά παιδιά συνηθίζοντάς τα σε συμπεριφορές έξω από τα ηθικά πλαίσια της βικτωριανής κοινωνίας, πριν η νέα παιδαγωγός έρθει στο σπίτι. Υπαινικτική η νουβέλα, η αφήγηση έχει επίτηδες θαρρώ κάποια ασάφεια. Η παιδαγωγός είναι και η αφηγήτρια μιας εγκιβωτισμένης αφήγησης , δεδομένου ότι ξεκινά να αφηγείται την παράξενη ιστορία ένας αφηγητής που δεν εμπλέκεται στην ιστορία και την έχει ακούσει από κάποιον  άλλον, στον οποίο η  παιδαγωγός τη διηγήθηκε και του την άφησε και σε χειρόγραφο. Διεστραμμένοι χαρακτήρες, εν είδει φαντασμάτων, κινούνται παράλληλα με την παιδική αθωότητα και δημιουργούν ενα ζοφερό σκηνικό.
Η παιδαγωγός βλέπει τα φαντάσματα και ισχυρίζεται ότι τα βλέπουν και τα παιδιά. Αυτά τα φαντάσματα την πανικοβάλλουν και παλεύει να προστατεύσει ή μάλλον να υπερπροστατεύσει τα παιδιά, που αναζητούν με κάθε τρόπο να ξεφύγουν. "Θέλω να γνωρίσω περισσότερο τη ζωή.... θέλω από το δικό μου είδος", λέει το αγόρι, όμως η παιδαγωγός νομίζει ότι όλα αυτά υπαγορεύονται από τα φαντάσματα των διεφθαρμένων υπηρετών. Κάτω από την ένταση και την πίεση της παιδαγωγού να διωχθούν τα φαντάσματα, το αγόρι ξεψυχάει- κι έτσι τελειώνει η νουβέλα.
    Αναρωτιέμαι, σαν αναγνώστης που μπορεί και να ξεφεύγει από το ακαθόριστο νόημα της νουβέλας, πόσα "φαντάσματα" κυριαρχούν στη ζωή μας κρατώντας μας  μακριά από την αληθινή ζωή, όσο αποτρόπαιη κι αν είναι αυτή . Πόσο επίσης μακριά από την πραγματική ζωή δεν προσπαθούμε να κρατήσουμε και τα παιδιά μας ορθώνοντας μπροστά τους "φαντάσματα", εμπόδια να ζήσουν πιο θαρραλέα και ελεύθερα. Μ' έναν τρόπο πνιγηρό βαλτώνουμε μέσα στούς φαντασιακούς μας φόβους και η ελευθερία γίνεται όνειρο μακρινό. "Θέλω να γνωρίσω τη ζωή- τελικά να ζήσω" - η κραυγή του αγοριού μέσα σε μια ασφυκτική κοινωνία θα μπορούσε να είναι και η κραυγή του καθενός μας σε κάθε εποχή.-

                                          Περί λογοτεχνίας............


    Συζήτηση για τη λογοτεχνία με φίλους... Το θέμα γνωστό και διαχρονικό: "Τι κάνει ένα αφήγημα λογοτεχνικό έργο";.  Ο ι απαντήσεις του καθενός έκαναν τη συζήτηση ν' ανάψει: "Λογοτεχνικό έργο είναι αυτό που αντέχει στο χρόνο".... , "αυτό στο οποίο μπορεί ο αναγνώστης να διακρίνει σύνθετες αφηγηματικές τεχνικές"......, "αυτό που ξεχωρίζει για έναν καλλιεργημένο λόγο".... "αυτό που θίγει κοινωνικά ζητήματα"........ Η συζήτηση ως ένα σημείο μου κράτησε ψηλά το ενδιαφέρον, από ένα σημείο και μετά με κούρασε. Τα ίδια και τα ίδια....

    Ωστόσο, το γιατί μας αρέσει ένα αφήγημα- μιλώ γενικά για το αφήγημα- θεωρώ ότι είναι ένα σημαντικό ερώτημα για όσους νοιάζονται για τη λογοτεχνία. Εχοντας ακούσει τις διάφορες απόψεις γύρω απ' αυτό το ερώτημα, το έθεσα και στον εαυτό μου. Την πολύ ταπεινή μου γνώμη μεταφέρω εδώ σαν μια μικρή συμβολή στην αναζήτηση κάποιων κριτηρίων για την καλή λογοτεχνία.

   Πιστεύω, λοιπόν, ότι καλό λογοτεχνικό αφήγημα πρώτα -πρώτα είναι αυτό που πηγάζει κατευθείαν από τα βάθη της ψυχής του συγγραφέα ή του προφορικού αφηγητή. Ετσι είναι αληθινό κι έτσι μόνο μπορεί να πετύχει να συγκινήσει, στην άλλη άκρη, την ψυχή του αναγνώστη. Με άλλα λόγια, δεν είναι επιτηδευμένο. Στη συνέχεια με ενδιαφέρει η γλώσσα του. Μ' αρέσει πολύ, δεν θέλω να το κρύψω, η "μαστοριά", με την οποία κάποιοι λογοτέχνες πλάθουν μεταφορές, παρομοιώσεις, βρίσκουν το κατάλληλο επίθετο και το ταιριάζουν στο προσδιοριζόμενο ουσιαστικό. Με συγκινεί όμως αφάνταστα και ο "αφκιασίδωτος" λόγος, αυτός που με την απλότητά του αναδείχνει όλη την ουσία. Να θυμίσω την "Ιστορία ενός αιχμαλώτου", του Στρ. Δούκα;
 
  Θυμάμαι μια ιστορία που πρόσφατα μου αφηγήθηκε μια γυναίκα γνωστή στο δρόμο. Με την αδελφή της και τις οικογένειές τους δούλευαν χρόνια ένα μικρό ζαχαροπλαστείο στη γειτονιά μας. Ευγενέστατοι άνθρωποι όλοι, πάντα με το χαμόγελο και με τα γευσικότατα γλυκά τους. Μια μέρα, πριν από ένα χρόνο περίπου το ζαχαροπλαστείο έκλεισε, όπως και τόσα μαγαζιά τα χρόνια αυτά της κρίσης. Από τότε είχα να δω κάποιον από την οικογένεια, όταν προχθές  συνάντησα τη μια από τις αδελφές τυχαία. Δέκα λεπτά περίπου της πήρε να μου αφηγηθεί την ιστορία τους από τότε που έκλεισε το μαγαζί. Μέσα από την αφήγησή της, μ' ένα λόγο άμεσο, βαθύ, συγκινητικό, μερικές φορές ιδιωματικό, πέρασαν η λαίλαπα της οικονομικής κρίσης, η απληστία του ιδιοκτήτη του μαγαζιού, που δεν δέχτηκε να μειώσει το νοίκι, η απελπισία και ο πόνος. "Ξέρετε τι μας έσωσε;" μου είπε. "Η αγάπη και η ενότητά μας σαν οικογένειας. Μαζευόμασταν να πιούμε καφέ κι έκανε ο ένας στον άλλον τον καραγκιόζη για να ξεγελάμε την πίκρα μας. Είχε  ο ένας φαγητό; Ετρωγαν όλοι. Ενα τσουκάλι έμπαινε στη φωτιά. Αυτό μας έσωσε".

    Μακάρι να μπορούσα να μεταφέρω όλη της την αφήγηση εδώ. Θα ήταν η καλύτερη λογοτεχνική αποτύπωση της εποχής μας, του λαού μας που βιώνει το οικονομικό του γκρέμισμα. Λόγος; απλός, συγκινητικός. Συνάισθημα ; πηγαίο, αγγίζει τον καθένα που έχει ευαισθησίες.

   Θα κλείσω  μεταφέροντας ένα απόσπασμα από το βιβλίο του Ιταλο Καλβίνο: "Αν μια νύχτα του χειμώνα ένας ταξιδιώτης", που διερευνά το ίδιο θέμα: "Αν το σκεφτεί κανείς καλά, τούτος ο ολικός συγγραφέας μπορεί να είναι ένα εξαιρετικά ταπεινό πρόσωπο: αυτό που στην Αμερική ονομάζουν ghost-writer, ο συγγραφέας-φάντασμα, ένα επάγγελμα αναγνωρισμένης χρησιμότητας, αν και όχι μεγάλου κύρους: ο ανωνυμος συντάκτης που δίνει τη μορφή βιβλίου σε όσα έχουν να διηγηθούν άλλα πρόσωπα που δεν ξέρουν ή δεν έχουν τον καιρό να γράψουν οι ίδιοι, το χέρι που γράφει και δίνει φωνή σε υπάρξεις που είναι πολύ απασχολημένες με το να υπάρχουν."-

Ενας λόγος για να γράφει κανείς.

"Αναρωτιέμαι μήπως η εμπειρία συνολικά μπορεί να διυλιστεί μέχρι ν' απομείνουν μερικές εξαιρετικές στιμές, ίσως έξι ή εφτά στιγμές που μας παραχωρούνται σε μια ζωή και κάθε απόπειρα να τις συνδέσουμε είναι μάταιη. Κι αναρωτιέμαι μήπως υπάρχουν στη ζωή μερικές στιγμές, που όχι μόνον αξίζει να τις ανταλλάξεις με κόσμους ολόκληρους, αλλά και τόσο γεμάτες με συναισθήματα, που επιμηκύνονται, γίνονται άχρονες....." (Τζ. Κόου: "Η λέσχη των τιποτένιων").

Τελευταίες μέρες του περασμένου καλοκαιριού ο αδελφός μου ξαναμπήκε στο νοσοκομείο με βαριά λοίμωξη του αναπνευστικού. Η κατάστασή του απελπιστική, ο κίνδυνος για τη ζωή του μεγάλος. Κοντά του αγωνιούσαμε καθημερινά για το αν θα κερδίσει την πιο μεγάλη του μάχη κι αυτή τη φορά. Στο διπλανό κρεβάτι ένας νεαρός Κινέζος μετανάστης έδινε τη δική του μάχη με μια πολύ σοβαρή αρρώστια. Στο πλάι του η γυναίκα του, η Λιν, τον περιποιόταν τρυφερά, τον τάιζε, τον βοηθούσε να γυρίσει πλευρό, του έτριβε την πλάτη, όταν πιανόταν, πάντα μ' ένα χαμόγελο παρά την αγωνία της , που φρόντιζε να μην του δείχνει. Μέρα τη μέρα δενόμουν όλο και περισσότερο με τη Λιν. Σπαστά τα ελληνικά της, όμως καταλαβαινα θαυμάσια ό,τι μου έλεγε. Με βοηθούσε να σηκώσω τον αδελφό μου, όταν ήμουν μόνη κι εγώ έτρεχα να φωνάξω τις νοσοκόμες, όταν ο άντρας της χρειαζόταν κάτι. Οταν οι γιατροί, στο επισκεπτήριό τους, μας έβγαζαν έξω στο διάδρομο, μου μιλούσε για την κόρη της που είχε αφήσει στη μητέρα της στην Κίνα, για τις δυσκολίες της ζωής των φτωχών ανθρώπων στην Κίνα της ανάπτυξης, αλλά και για τις δυσκολίες τους εδώ, στην Ελλάδα της κρίσης. Μου έδειχνε φωτογραφίες της κόρης της,  να κάνει τα πρώτα της βήματα, να γελά χαρούμενη στην αγκαλιά τους, να παίζει ευτυχισμένη κοντά τους. Εγώ πάλι της μιλούσα για την οικογένειά μου, για την αγωνία μας για τον αδελφό  μου, για τα προβλήματά μας. Με άλλα λόγια, η παρουσία της Λιν ήταν για μένα ανακουφιστική στις δύσκολες ώρες της παραμονής μας στο νοσοκομείο.

Μια μέρα που ο Γιώργος ψηνόταν από έναν πυρετό που δεν έλεγε να πέσει, βγήκα από το δωμάτιο απελπισμένη αναζητώντας κάποιον γιατρό. Οταν επέστρεψα, βρήκα πάνω στο κομοδίνο του Γιώργου ένα ροδάκινο  πλυμένο. "Για σένα", μου είπε με χαμόγελο η Λιν. Πήρα το ροδάκινο στο χέρι μου και πριν καλά καλά το δοκιμάσω, μια περίεργη γλύκα ανέβηκε από το χέρι στην καρδιά μου και την ημέρεψε. Ενιωσα ότι κάποιος δίπλα μου κατανοεί και συμμερίζεται την αγωνία μου και ταυτόχρονα μου δίνει ένα σήμα ότι πρέπει να κάνω κουράγιο για να αντιμετωπίσω τα πολύ δύσκολα της ζωής μου. Αλλωστε η Λιν  αντιμετώπιζε μια εξίσου δύσκολη κατάσταση- οι πιθανότητες επιβίωσης του άντρα της ήταν πολύ λίγες- πάντα όμως υπομονετικά και με χαμόγελο, με τη φιλοσοφία του Κινεζικού λαού που τόσο λίγο γνωρίζουμε.

Τώρα που γράφω αυτές τις γραμμές ο αδελφός μου δεν ζει πια- πολύ άνιση η μάχη με το θάνατο για ένα παιδί με σύνδρομο DOWN- και ο άντρας της Λιν δεν ξέρω τι απέγινε. Αποχαιρετιστήκαμε, όταν φεύγαμε από το νοσοκομειο και της ευχήθηκα όλα τα καλά του κόσμου. Ας είναι καλά εκεί που βρίσκεται. Εκείνο το ροδάκινο θα είναι από τις πιο τρυφερές αναμνήσεις της ζωής μου, μια από "τις εξαιρετικές στιγμές που μας παραχωρούνται στη ζωή" και μια υπενθύμιση ότι οι άνθρωποι μπορούμε, όταν θέλουμε, να χαρίζουμε ομορφιά ακόμα και στις πιο οδυνηρές στιγμές της ζωής μας.

                               Ο χορός της αμυγδαλιάς

    Ενα ξενοδοχείο-θεσμός της Αθήνας που αποτέλεσε και αποτελεί -όχι βέβαια στον ίδιο βαθμό-σημείο αναφοράς της κοινωνικής, πολιτικής, πολιτιστικής και οικονομικής ζωής της πόλης στενότερα και της Ελλάδας ευρύτερα είναι το ξενοδοχείο της Μεγάλης Βρεταννίας. Στα 126 χρόνια της λειτουργίας του, στο αρχικό κτίριο του Θεοφ. Χάνσεν, φιλοξένησε αρχηγούς κρατών, βασιλείς, πρίγκιπες, υπουργούς, επιχειρηματίες, ανθρώπους των γραμμάτων και των τεχνών, γνωστούς ηθοποιούς και πολλούς περιηγητές. Σε κρίσιμες ιστορικές περιόδους έγινε το κέντρο , όπου γίνονταν συναντήσεις πολιτικών προσώπων και παίρνονταν κρίσιμες πολιτικές αποφάσεις. Λέγεται ότι στα μπαρ του ξενοδοχείου κλείνονταν μεγάλες συμφωνίες πολιτικές, οικονομικές περισσότερο  ή λιγότερο καθαρές. Η ιστορία του ξενοδοχείου συνδέεται άμεσα ή έμμεσα με την ιστορία του τόπου μας και παρακολούθησε την αστικοποίηση της χώρας και τη δημιουργία μιας δυνατής αστικής τάξης με ευρωπαικό χαρακτήρα.

    Το ξενοδοχείο αυτό έχει συνδεθεί και με τη δική μου ζωή. Ο πατέρας μου εργάστηκε σ' αυτό πάνω από 30 χρόνια  και από παιδί είχα την ευκαιρία να το επισκέπτομαι συχνά, να "ξεναγούμαι" από συναδέλφους και φίλους του πατέρα μου στα μυθικά για τα παιδικά μου μάτια δωμάτιά του και κυρίως- αυτό είναι το σημαντικότερο- να απολαμβάνω τις αφηγήσεις του πατέρα μου για περιστατικά και μυστικά της ζωής πολιτικών προσώπων, ηθοποιών, οικονομικών παραγόντων της δεκαετίας του '60 και του '70 , άλλοτε αστεία, άλλοτε λιγότερο και άλλοτε περισσότερο σοβαρά. Πολλές φορές επαναλαμβάνει αυτές τις αφηγήσεις και τώρα , που ηλικιωμένος πια, ζει περισσότερο με το παρελθόν παρά με το παρόν. Και στην επανάληψή τους όμως οι αφηγήσεις αυτές με μαγεύουν το ίδιο, όπως όταν τις πρωτάκουσα.
 
    Ενα από τα γεγονότα που συνδέονται με αυτό το ξενοδοχείο είναι και ο χορός της Αμυγδαλιάς, που δινόταν στο μεγάλο σαλόνι του ξενοδοχείου, αν θυμάμαι καλά, τέλος Γενάρη  ή μέσα στο Φλεβάρη και συνδεόταν  με τις Απόκριες, αλλά και με το άνθισμα της αμυγδαλιάς. Στο χορό προσκαλούνταν  πρόσωπα σημαντικά της αστικής ζωής της Αθήνας και το ξεχωριστό αυτού του χορού ήταν ότι το σαλόνι του ξενοδοχείου στολιζόταν με τεράστιες γλάστρες με δέντρα αμυγδαλιάς ανθισμένα. Την επομένη αυτού του χορού, το σαλόνι με τις αμυγδαλιές παραχωρούνταν από τη διεύθυνση του ξενοδοχείου στα παιδιά των υπαλλήλων, για ένα δικό τους χορό, για να διασκεδάσουν και να πάρουν φεύγοντας δώρα. Δεν θυμάμαι να έχουν αντικρίσει τα παιδικά μου μάτια παρόμοια ομορφιά μέσα σ' ένα κλειστό  χώρο. Τα δέντρα ανθισμένα μέσα στο κατάφωτο σαλόνι κι εμείς γύρω να διασκεδάζουμε μαγεμένα από ένα πανέμορφο περιβάλλον.

    Μια αφήγηση του πατέρα μου για το ξενοδοχείο, χθες βράδυ, μου ξανάφερε στη μνήμη αυτό το γεγονός. Το μίζερο παρόν που ζούμε μ' έκανε να του δώσω μία μεγαλύτερη διάσταση απ' αυτήν που είχε. Σκέφτηκα ότι στη δεκαετία του '60, που διοργανωνόταν αυτός ο χορός, είχαμε ελπίδες για κάτι καλύτερο. Η ζωή έδειχνε συχνά την όμορφη πλευρά της ακόμα και σ' εμάς που δεν είμασταν εύποροι, κάναμε όμως  όνειρα για μια καλύτερη ζωή, μια ζωή που μπορεί βέβαια να μην κυλούσε διαρκώς μέσα στα σαλόνια ενός πολυτελούς ξενοδοχείου - άλλωστε πολύ νωρίς εμένα τουλάχιστον έπαψε να μ' ενδιαφέρει κάτι τέτοιο- θα είχε όμως έστω και λίγη από την ομορφιά της ανθισμένης αμυγδαλιάς και κυρίως την πίστη στην υπόσχεσή της ότι ο χειμώνας γρήγορα θα περάσει και ότι η άνοιξη οπωσδήποτε θα έρθει.

    Στην "πτωχευμένη" εποχή μας- εύχομαι ειλικρινά να είναι περαστική- οι αμυγδαλιές εξακολουθούν βέβαια να ανθίζουν μέσα στο χειμώνα, τέτοιοι χοροί όμως δεν γίνονται πια ή και αν γίνονται, τα παιδιά των υπαλλήλων δεν νομίζω να έχουν θέση σ' αυτούς και -το χειρότερο- ελάχιστα πια πιστεύουμε σε υποσχέσεις , όπως αυτή της αμυγδαλιάς- για αναγέννηση.-