J. ROTH : "HOTEL SAVOY"

                                             


                                           J. ROTH : "HOTEL SAVOY"

      Βρισκόμαστε στο τέλος του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Η Ρωσία ελευθερώνει τους  αιχμαλώτους της, που συγκεντρώνονται στην ανατολική μεθόριο της Ευρώπης. Η αφήγηση, λοιπόν, σ' αυτό το μυθιστόρημα, τοποθετείται σε μια απ' αυτές τις μικρές πόλεις, που όμως δεν κατονομάζεται από τον συγγραφέα. Ετσι οι καταστάσεις και οι χαρακτήρες που  περιγράφονται στο βιβλίο αποκτούν μεγαλύτερη βαρύτητα. Δεν είναι ο τόπος που μετράει. Ο Γκάμπριελ Νταν, κεντρικός ήρωας του βιβλίου και αφηγητής της ιστορίας σε πρώτο πρόσωπο, στρατιώτης του αυστριακού στρατού, επιστρέφει από κάποιο στρατόπεδο συγκέντρωσης στη Σιβηρία. Αρχικά, γοητεύεται από το πελώριο  HOTEL SAVOY και εγκαθίσταται σ' ένα δωμάτιο σ' αυτό: " Το HOTEL SAVOY, με τα εφτά του πατώματα, τον χρυσό του θυρεό και τον πορτιέρη με τη στολή, φαντάζει στα μάτια μου πιο ευρωπαϊκό απ' όλα τ' άλλα ξενοδοχεία της Ανατολής. Υπόσχεται νερό, σαπούνι, εγγλέζικα αποχωρητήρια, ασανσέρ, καμαριέρες με άσπρα σκουφάκια, δοχεία νυκτός καλογυαλισμένα ν' αστράφτουν ευχάριστα σαν μικρές πανάκριβες εκπλήξεις μέσα σε ντουλάπια με ξύλινη επένδυση....".
     Γρήγορα, μαζί με τον ήρωα, θα μάθουμε ότι τα πράγματα στο HOTEL SAVOY δεν είναι τόσο συναρπαστικά. Η αφήγηση μας οδηγεί στο να καταλάβουμε ότι  το ξενοδοχείο αυτό δεν είναι παρά ένα σύμβολο, ένα σύμβολο της κοινωνίας, όπως την ζούσε ο J. ROTH στο τέλος του πολέμου: κατακερματισμένη, με τους περισσότερους ανθρώπους εξαθλιωμένους από τον πόλεμο, την ανεργία, τις απάνθρωπες συνθήκες δουλειάς και διαβίωσης και τους πολύ λίγους να συγκεντρώνουν στα χέρια τους όλον τον πλούτο και να απολαμβάνουν τη διαμονή στα κάτω πατώματα του HOTEL SAVOY εκμεταλλευόμενοι με κάθε τρόπο τους άθλιους των τελευταίων πατωμάτων: " Το ξενοδοχείο δεν μου άρεσε πια: ούτε το πλυσταριό, με τους αποπνικτικούς ατμούς του, ούτε το φριχτό καλόκαρδο παιδί του ασανσέρ, ούτε τα τρία πατώματα φυλακισμένων. Σαν τον κόσμο ήταν αυτό το HOTEL SAVOY: απ' έξω έλαμπε, άστραφτε μεγαλόπρεπο με τα εφτά του πατώματα, αλλά στα ψηλά του κρυβόταν η φτώχεια, αυτοί που ζούσαν στους πάνω  ορόφους ήταν στην πραγματικότητα χαμηλά, πού χαμηλά, θαμμένοι σε αέρινους τάφους. Κι οι τάφοι ήταν σε στρώματα πάνω από τα άνετα δωμάτια των καλοφαγωμένων ενοίκων, που  κάθονταν κάτω, ήσυχοι και βολεμένοι, δίχως να ενοχλούνται από τα φέρετρα τα στοιβαγμένα στα τελευταία πατώματα. Είμαι κι εγώ απ' αυτούς που είναι θαμμένοι ψηλά..... Πόσο ψηλά μπορεί να ξεπέσει κανείς; Ως πού μπορεί να φτάσει; Ως τον ουρανό; Ως την ευλογημένη αιωνιότητα;"
     Αινιγματικό, απειλητικό πρόσωπο ο διευθυντής, κ. Καλογερόπουλος, που όμως δεν εμφανίζεται ποτέ, αρκεί όμως η αναγγελία ότι θα έρθει για επιθεώρηση στο ξενοδοχείο, για να πέσουν όλοι στη δουλειά, να καθαρίσουν, να βάλουν σε τάξη τα πάντα. Ο Ιγνάτιος, το παιδί του ασανσέρ, που με λουκέτο δένει τις βαλίτσες των ενοίκων που δεν έχουν να πληρώσουν το λογαριασμό, είναι μια άλλη απειλητική μορφή στο μυθιστόρημα. Απέναντι στους πλούσιους των κάτω! πατωμάτων- τι πετυχημένη ειρωνεία αλήθεια- και στα πρόσωπα-σύμβολα του Καλογερόπουλου και του Ιγνάτιου, που έχουν επιβάλει τη δική τους τάξη πραγμάτων στο ξενοδοχείο, προσπαθούν να επιβιώσουν με κάθε τρόπο οι εξαθλιωμένοι των πάνω πατωμάτων: η Στάζια , χορεύτρια του βαριετέ, και ο Σάντσιν, παλιάτσος στο ίδιο θέατρο είναι από τα πρόσωπα που ο αφηγητής συμπαθεί ιδιαίτερα, γι' αυτό και η περιγραφή τους, παρ' ότι ρεαλιστική, λιτή, αφήνει στον αναγνώστη ένα αίσθημα τρυφερότητας. Είναι απίστευτα συγκινητική μέσα στη λιτότητά της η περιγραφή της κηδείας του Σάντσιν που πεθαίνει αβοήθητος από χρόνια αρρώστια. Το στοιχείο που δίνει στην περιγραφή της κηδείας ένα ξεχωριστό ύφος, που την μετατρέπει από μια τυπική, λιτότατη- όπως ταιριάζει στους φτωχούς- τελετή σε έναν συγκινητικό αποχαιρετισμό είναι η απρόσμενη παρουσία του γαϊδάρου του Σάντσιν, με τον οποίο ο φτωχός παλιάτσος έκανε χρόνια το νούμερό του στο θέατρο: " Το γαϊδούρι έμεινε, λοιπόν, με χαμηλωμένα τ' αυτιά του, που ήταν βαμμένα μαύρα. Και δεν σάλεψε όσο κράτησε η κηδεία. Ακίνητο έμεινε στο χείλος του μνηματος. Κανένας δεν τόλμησε να το παραμερίσει."
      Στο HOTEL SAVOY θα προστεθεί σαν φιγούρα επαναστατική ο Ζβονιμίρ. Αφοβος, τολμηρός, κοινωνικός, έρχεται στο ξενοδοχείο από την αιχμαλωσία κι αυτός και δένεται φιλικά με τον Γκάμπριελ, ο οποίος μέχρι τώρα φαίνεται να βλέπει, να καταλαβαίνει, να θυμώνει,να τάσσεται συναισθηματικά στο πλευρό των εξαθλιωμένων, αλλά να μην επιλέγει τη λύση της επανάστασης απέναντι στο άδικο κατεστημένο που βιώνει. Δείχνει μάλλον να κλίνει προς μια ατομική φυγή σ' έναν καλύτερο κόσμο. Ο Ζβονιμίρ είναι κάτι σαν το alter ego του Γκάμπριελ. Πιάνει φιλίες με τους εργάτες, σαρκάζει την άρχουσα τάξη, μυεί τον Γκάμπριελ στην αξία της σκληρής δουλειάς και της συντροφικότητας και ετοιμάζει το ξεσήκωμα των φτωχών. " Ξεκινάμε μαζί για τη δουλειά, πηγαίνουμε μαζί για φαγητό, κάνοντας τις ίδιες κινήσεις. Και τα τσουβάλια ήταν ο κοινός εχθρός μας. Ο κ. Λούστιχ μας ένωσε με τα δεσμά του ιδρώτα και μας έκανε ένα. Ο αποστολέας κι ο παραλήπτης. Με φόβο βλέπουμε τα τσουβάλια να λιγοστεύουν, σε λίγο θα τελειώσουν, μαζί τους θα τελειώσει κι η δουλειά μας, ο χωρισμός μας φαίνεται οδυνηρός, λες και πρόκειται να μας κόψουν με το ψαλίδι για να χωριστούμε. Και δεν είμαι πια εγωιστής."
     Στο ξενοδοχείο φτάνει η φήμη του ερχομού του κ. Μπλούμφιλντ, που κατάγεται από την πόλη αυτή, πλούτισε όμως και ζει πια μόνιμα στην Αμερική. Ολοι περιμένουν απ' αυτόν ν' αλλάξει την τύχη της πόλης: θα κάνει επενδύσεις, θα δώσει δουλειές στους ανέργους.... Στο τέλος αποδείχνεται ότι ήρθε μόνον για να προσκυνήσει τον τάφο του πατέρα του. Σκόρπισαν γρήγορα οι ελπίδες από τον ερχομό του και μόνο ο Γκάμπριελ δίπλα του, σαν γραμματέας, θα κερδίσει τα χρήματα για τη φυγή του. Η ανάγκη για δουλειά και επιβίωση, από την άλλη, θα οδηγήσει τους πεινασμένους κατοίκους της πόλης της ιστορίας μας στο HOTEL SAVOY, σύμβολο της "καθεστηκυίας τάξης", το οποίο γρήγορα θα παραδοθεί στις φλόγες.  Οι στρατιώτες όμως- πάντα εκεί- επεμβαίνουν και διαλύουν το πλήθος.  Ο Ζβονιμίρ χάνεται μέσα στο πλήθος και κανείς δεν ξαναμαθαίνει γι' αυτόν. Ενα τρένο που θα πάρει τον Γκάμπριελ μακριά- στην Αμερική;- βάζει το τέλος στο μυθιστόρημα.
     Το HOTEL SAVOY είναι ο κόσμος μας, τότε και τώρα δυστυχώς. Από τη μια ο πλούτος, συγκεντρωμένος σε λίγα χέρια και από την άλλη φτώχεια, ανεργία, αγωνία για την επιβίωση. Η μεσαία τάξη και στο μυθιστόρημα και στον κόσμο μας όλο και πιο συρρικνωμένη, αδύναμη σ' ένα ρόλο μεσάζοντα, με χαμένο το δυναμισμό της. Το HOTEL SAVOY παραδίδεται στις φλόγες, όμως οι στρατιώτες, υπηρετώντας την εξουσία, επιβάλλουν και πάλι την ίδια τάξη πραγμάτων. Η ατομική φυγή για έναν καλύτερο κόσμο, όπως τον ονειρεύεται ο ήρωας του μυθιστορήματος, δεν είναι η λύση, γιατί βέβαια με τους ίδιους όρους καλύτερος κόσμος δεν μπορεί να υπάρξει. Το μέλλον, το δικό μας παρόν, φαίνεται να σαρκάζει την ελπίδα του ήρωα.-
                                                       ---------------------------------------------
 

                                         "  Ο κόσμος του Σέπτιμου."


     Αυτές τις μέρες ξαναδιάβασα το μυθιστόρημα της Β. Γούλφ: "Η  κ. Ντάλογουεη".  Η τραγική φιγούρα του Σέπτιμου, ήρωα του μυθιστορήματος, ενός θύματος της φρίκης του Α΄  Παγκοσμίου Πολέμου, που αυτοκτονεί, έχει κολλήσει στο μυαλό μου.  Ο κόσμος στα μάτια του Σέπτιμου, όπως διαβάζουμε τη σκέψη του στο μυθιστόρημα, δεν διαφέρει και πολύ από τον κόσμο που παρουσιάζεται στα δικά μας μάτια. Βλέπετε η λογοτεχνία, μέσα από τις ιστορίες και τις αφηγήσεις των ηρώων, μας θυμίζει πόσα λίγα κάνουμε τελικά για να γίνει ηθικά τουλάχιστον καλύτερος ο κόσμος μας στο πέρασμα του χρόνου. Παραθέτω το απόσπασμα απ' αυτό το υπέροχο μυθιστόρημα:
"....Γιατί η μαύρη αλήθεια είναι.... ότι τα ανθρώπινα πλάσματα διαθέτουν τόση καλοσύνη, πίστη ή έλεος, όση ακριβώς τους χρειάζεται για να αυξήσουν την ευχαρίστηση της στιγμής. Βγαίνουν κυνήγι σε αγέλες. Τα κοπάδια τους περιπλανιούνται στις ερημιές και χάνονται αλυχτώντας σε άγριους τόπους. Εγκαταλείπουν τους πληγωμένους και φεύγουν. Το μούτρο τους παστωμένο γκριμάτσες.... Στο δρόμο τα φορτηγά τον προσπέρναγαν με βρυχηθμούς.. στα πλακάτ κραυγαλέα η κτηνωδία των καιρών.. άντρες παγιδευμένοι σε ορυχεία.. γυναίκες που κάηκαν ζωντανές.. και μια φορά ένας συρφετός ακρωτηριασμένοι παράφρονες, προφανώς για να κάνουν τη γυμναστική τους ή πρός τέρψιν του φιλοθεάμονος κοινού (το οποίο χαχάνιζε δυνατά) έκαναν παρέλαση στην Τότεναμ Κωρτ  Ρόουντ, σέρνοντας αργά τα βήματά τους, χαιρετώντας με το κεφάλι, κάνοντας μορφασμούς και γκριμάτσες με ύφος μισοαπολογητικό αλλά και  θριαμβευτικό μαζί γεμίζοντας τον Σέπτιμο πόνο κι απόγνωση."

    Σήμερα, μακελειό στην Ανατολή, απελπισμένοι μετανάστες που χάνουν τη ζωή τους στην προσπάθειά τους να ξεφύγουν από την κόλαση, αγορές διψασμένες για το αίμα των ανθρώπων, καταναλωτισμός που μας απανθρωποποιεί, διαφθορά, αδιαφορία για τους αδύναμους και τόσα άλλα... Ο κόσμος του Σέπτιμου ζωντανός μπροστά μας.

                                                ---------------------------------------------------

  

                                           
                                                Ο  Γεροπλάτανος.


  "Βάσταξε, νιε, τ' αξίνι σου, γιατί αν δεν έχω στόμα,
  όμως να ζήσω επιθυμώ στ' αγαπημένο χώμα.
 Θέλω δυο λόγια να σου πω, σταμάτα μη χτυπάς.
 Και πρώτα πρώτα σ' εύχομαι στα χρόνια μου να πας,
 όσα τα μάτια μου είδανε κι εσύ να τα περάσεις
 και σαν κι εμέ στον τόπο σου να ζήσεις, να γεράσεις.
 Εγώ ποτέ δεν γύρεψα κακό για να σου κάνω
 κι από το χέρι σου, το βλέπω, θ' αποθάνω.
Τ' ακονισμένο σίδερο σκληρά σαν κατεβάζεις
κι αν δε μιλώ μην το θαρρείς πως δεν πονώ, με σφάζεις.
Οσα καλά κι αν σ' έκανα, συ τα 'χεις ξεχασμένα
πόσες φορές το ηλιόκαμα σε χρόνια περασμένα
κι εσύ κι όλοι σου οι πρόγονοι δεν ήρθατε από κάτω
κι εγώ πάντα τον ίσκιο μου τον άπλωσα δροσάτο.
 Πόσες φορές ..επόνεσα, μη με χτυπάς, σταμάτα!
 Πόσες φορές δεν έδειξα στον ξενικό τη στράτα
και το πουλάκι φεύγοντας τον άνεμο τρεχάτο
ξαλαγιασμένο κρύφτηκε στα φύλλα μου από κάτω.
Χτυπάς και το κορμάκι μου βαστά από μια μεριά,
απ' το χειμώνα εγλίτωσα κι απ' την κακοκαιριά.
Μ'  αλίμονο απ' το χέρι σου τ' αγαπημένο ωστόσο
η μοίρα μου μου 'το 'γραψε ποτέ να μη γλιτώσω.
Μα κείνος με το σίδερο το χτύπησε στο κέντρο
κι έπεσε τρίζοντας τρανά τ' αντρειωμένο δέντρο."

Ενα ποίημα του Αλ. Φωτιάδη, ανθολογημένο πια, νομίζω, σ' ένα αναγνωστικό του Δημοτικού, παραδοσιακής φόρμας, που ο αναγνώστης της σύγχρονης ποίησης, συνηθισμένος στη λιτότητα και στην αφαίρεση, θα προσπερνούσε πιθανά θεωρώντας το μάλλον μελοδραματικό. Το ίδιο ίσως θα έκανα κι εγώ, αν ένα οδυνηρό γεγονός δεν ανέσυρε στην επιφάνεια της μνήμης μου ολόκληρους, ατόφιους στίχους του ποιήματος αυτού. Στις 4 Αυγούστου αυτού του καλοκαιριού, Δευτέρα απόγευμα, ο δικός μου γερο- πλάτανος, ο πατέρας μου, έπεσε από το τσεκούρι του πιο ανελέητου ξυλοκόπου. Στην προσπάθειά μου να απαλύνω  την οδύνη  των ημερών που ακολούθησαν και να κρατήσω απελπισμένα ζωντανούς όσους αγαπημένους έφυγαν τα τελευταία χρόνια, κατέφυγα στην ανάμνηση -"νάρκης του άλγους δοκιμές", που θα έλεγε ένας άλλος μεγάλος ποιητής- στιγμών που έζησα με τον πατέρα μου στα παιδικά κυρίως χρόνια, τότε που η παρουσία του γονιού είναι για το παιδί κυρίαρχη, καθοριστική.

 Ετσι στήθηκε μπροστά μου μια σκηνή στο πατρικό σπίτι, αρχές περίπου της δεκαετίας του '60. Ο πατέρας μου, θυμάμαι, επέστρεψε ένα απόγευμα σπίτι φέρνοντας μαζί του ένα δώρο, μια ποιητική ανθολογία για παιδιά. Είναι σαν να την έχω μπροστά στα μάτια μου: ενα χοντρό βιβλίο με σκληρό πράσινο εξώφυλλο και μέσα στις σελίδες του τυπωμένα με καλλιγραφικά στοιχεία τα ποιήματα, δίπλα στα οποία υπήρχε από ένα σκίτσο που απέδιδε ζωγραφικά το περιεχόμενο του κάθε ποιήματος. Μετά το βραδινό φαγητό, ο πατέρας μου με πήρε κοντά του, δίπλα στη μεγάλη σόμπα, κι αρχίσαμε να ξεφυλλίζουμε την ανθολογία. Στο ποίημα του Αλ. Φωτιάδη, τον Γεροπλάτανο, σταμάτησε κι αφού το διάβασε μόνος του, άρχισε να μου το απαγγέλει. Εχω ακόμα στ' αυτιά μου τη ζεστή, εκφραστική φωνή  του να πάλλεται από συγκίνηση. Πλησιάζοντας στο τέλος του ποιήματος, όταν γίνεται πια βέβαιο το τέλος του γεροπλάτανου, βλέπω τα μάτια του πατέρα μου να έχουν γεμίσει δάκρυα. Ο γίγαντας της παιδικής μου ηλικίας, που τα έβαζε με όλους τους δαίμονες, δάκρυζε απαγγέλλοντας τους στίχους ενός ποιήματος! Το βιβλίο, τις επόμενες μέρες, το διάβασα ξανά και ξανά και δυστυχώς στις πολλές μετακομίσεις μας έκτοτε, κάπου χάθηκε. Αλλα πολλά, κυρίως λογοτεχνικά, βιβλία έγιναν στα επόμενα χρόνια της ζωής μου σύντροφοι μόνιμοι, ουσιαστικοί, παρηγορητικοί στις δύσκολες ώρες.

Καθώς θυμάμαι τη σκηνή αυτή, αναρωτιέμαι μήπως ήταν τότε που ασυνείδητα εδραιώθηκε μέσα μου η πίστη ότι η ποίηση και η λογοτεχνία γενικότερα είναι κάτι πολύ δυνατό, μαγικό, αφού καταφέρνει να ξυπνά συναισθήματα και να συγκινεί μέχρι δακρύων ακόμα και ανθρώπους σαν το πατέρα μου, που η βιοπάλη έδειχνε να εξαντλεί την καθημερινή του ζωή μέσα σε σκληρές συνθήκες που τα περιθώρια για συναίσθημα και συγκινήσεις ήταν πολύ στενά. Πολύ αργότερα, καθηγήτρια πια, καθώς διάβαζα στην τάξη το διήγημα του Αλ. Παπαδιαμάντη " Το μοιρολόγι της φώκιας", η ίδια συγκίνηση μ' εκείνην του πατέρα μου έβγαινε πάντα στην ανάγνωσή μου, κυρίως όταν έφτανα στο τέλος, στο μοιρολόγι που η μικρή φώκη τραγουδούσε για την χαμένη Ακριβούλα:
"Αυτή ήτον η Ακριβούλα
η εγγόνα της γρια- Λούκαινας.
Φύκια 'ναι τα στεφάνια της,
κοχύλια τα προικιά της...
κι η γριά ακόμη μοιρολογά
τα γεννοβόλια της τα παλιά.
Σαν να 'χαν ποτέ τελειωμό
τα πάθια κι οι καημοί του κόσμου."
Θέλω να ελπίζω ότι, αν μη τι άλλο, οι μαθητές μου ανίχνευαν στη συγκίνηση αυτή τη δύναμη και τη μαγεία της λογοτεχνίας. Μακάρι, γιατί δίπλα και ενάντια στην ασκήμια που μας κατακλυζει , η συγκίνηση και η ομορφιά της τέχνης, που μόνο μέσα σε μια σχέση αγάπης και τρυφερότητας, γονιού-παιδιού, δασκάλου-μαθητή, δημιουργού-κοινού μπορεί να βρει ανταπόκριση,είναι το μόνο παυσίλυπο φάρμακο.-

                                    Ενας θάνατος και μια γέννηση.


     Μέσα σε πέντε μέρες, στην καρδιά του καλοκαιριού, βίωσα δύο γεγονότα κορυφαία της ανθρώπινης ύπαρξης: το θάνατο του ηλικιωμένου πατέρα μιας φίλης μου και τη γέννηση του εγγονού μιας άλλης φίλης. Ο θάνατος και η γέννηση μέσα σε λίγες μέρες  μου θύμισαν τον κύκλο της ζωής και πώς όλοι εντασσόμαστε μέσα σ' αυτόν. Ενας κόσμος, ο κόσμος του πατέρα της φίλης μου, που έφυγε πλήρης ημερών, αφού έγραψε τη δική του ιστορία, κι ένας κόσμος που γεννιέται, που αποτελεί το μέλλον, άγνωστο ακόμα, ελπιδοφόρο, θέλω να πιστεύω, για τις ζωές που έρχονται στον κόσμο και για μας, όσο μας αναλογεί να ζήσουμε ακόμα. Στρέφω το κεφάλι προς τα πίσω, στο παρελθόν, άλλοτε με νοσταλγία, άλλοτε με πόνο και μετά το στρέφω μπροστά, σε ό,τι έρχεται, με απαντοχή, αλλά και με κάποιο φόβο και αγωνία. Πίσω είναι η ασφάλεια, αυτό που κατέχουμε ή νομίζουμε ότι κατέχουμε. Μπροστά είναι το καινούργιο, που για να το  κατακτήσουμε, απαιτούνται δυνάμεις σωματικές και πνευματικές, απαιτείται κόπος που, στην ηλικία μας, μας καταβάλλει ευκολότερα. Ωστόσο, το νέο είναι γοητευτικό. Οσο κοινωνούμε σ' αυτό, έχουμε μερίδιο στη νεότητα. Το παρελθόν δίνει την εμπειρία και τα γερά πατήματα, το μέλλον όμως δίνει τα φτερά. Θυμόμαστε αυτούς που φεύγουν, τους κουβαλάμε τρυφερά μέσα μας και ταυτόχρονα καλωσορίζουμε αυτούς που έρχονται και τους ανοίγουμε την αγκαλιά μας. Ετσι συμμετέχουμε στο θαύμα της ύπαρξης.-

                                               -----------------------------------------

                                               "   Ραπουνζέλ, Ραπουνζέλ..."


     Απόγευμα Κυριακής στο μπαλκόνι του σπιτιού μας. Ενα από εκείνα τα απογεύματα που η ευτυχία αποκαλύπτεται σε πολύ μικρά μεγάλα πράγματα: σε δυο φλυτζάνια καφέ αντικριστά, στην ανάγνωση εφημερίδας,  στην τρυφερή σιωπηλή συνύπαρξη με τον σύντροφο. Ο δρόμος από κάτω ήσυχος, έτσι ώστε να ακούγονται οι συζητήσεις απ' τα γύρω μπαλκόνια. Στο απέναντι μπαλκόνι δυο κοριτσάκια με τη μαμά τους παίζουν και ξεφωνίζουν χαρούμενα. Κάποια στιγμή τα ξεφωνητά σταματούν και η μαμά ακούγεται να διαβάζει στα κοριτσάκια της ένα παραμύθι. Τέντωσα τ' αυτί. Ετσι κι αλλιώς τελευταία δεν έχω και πολλές ευκαιρίες να απολαύσω την αφήγηση ενός παραμυθιού και μάλιστα από τη ζεστή φωνή μιας νέας μητέρας. "Ραπουνζέλ, Ραπουνζέλ, άφησε τα μαλλιά σου", μιμούνταν η φωνή της μητέρας τη φωνή του πρίγκηπα που καλούσε την αγαπημένη του να ρίξει τα μαλλιά της για να σκαρφαλώσει στον πύργο που ήταν φυλακισμένη από την κακιά μάγισσα και να χαρούν την αγάπη τους. Η κακιά μάγισσα θα τους ανακαλύψει, θα φέρει, όπως συμβαίνει στα παραμύθια, εμπόδια, όμως η αγάπη του πρίγκηπα και της Ραπουνζέλ θα λύσει τελικά τα μάγια και...... "ζήσαν αυτοί καλά κι εμείς καλύτερα". Τα κοριτσάκια ανακουφισμένα από το ευτυχισμένο τέλος του παραμυθιού χειροκροτούν και φωνάζουν ενθουσιασμένα για τη νίκη της αγάπης πάνω στα κακά μάγια.

      Η χαρά τους με συγκίνησε μέχρι δακρύων. Οχι μόνο γιατί τόσοι και τόσοι φροντίζουν τα τελευταία χρόνια να κλεβουν τη χαρά μας με χίλιους δυο τρόπους -και τι πιο ιερό από τη χαρά του ανθρώπου και κυρίως του μικρού παιδιού-, αλλά κυρίως για την πίστη σ' εκείνο το "κι εμείς καλύτερα" που υπόσχεται το τέλος κάθε παραμυθιού. Και σκέφτομαι μήπως τελικά πρέπει να φτιάξουμε μέσα μας ο καθένας το δικό του παραμύθι και πάνω απ' όλα να πιστέψουμε στο καλό του τέλος, όπως ακριβώς και τα παιδιά.-


     

                         JEAN  ECHENOZ   "14"

     Ομολογώ ότι όταν έπιασα στα χέρια μου το βιβλίο του Jean Echenoz "14", που ορίστηκε από τη Λέσχη Ανάγνωσης στο βιβλιοπωλείο της γειτονιάς μου, με κατέλαβε αμφιθυμία: από τη μια μεριά αποτελούσε μια νέα αναγνωστική πρόκληση, από την άλλη ένιωσα ότι θα ξαναδιάβαζα μια ιστορία που διαδραματίζεται στα πλαίσια του Α' Παγκοσμίου πολέμου, θέμα με το οποίο καταπιάστηκαν με τρόπο συγκινητικό τόσο ο Εριχ Μαρία Ρεμάρκ στο "Ουδέν νεώτερον από το Δυτικό μέτωπο", όσο και ο Στρ. Μυριβήλης  στη "Ζωή εν τάφω". Ο παραλογισμός του πολέμου, σκέφτηκα, ο θάνατος που σκορπίζει, η ερήμωση της υπαίθρου και η καταστροφή των πόλεων, οι ανθρώπινες ζωές που σφραγίζονται από απώλειες  αγαπημένων προσώπων, η ασφυκτική, τρομακτική ζωή στα χαρακώματα, ο πλουτισμός κάποιων που είδαν τον πόλεμο σαν ευκαιρία, όλα αυτά τα θέματα θα επανέρχονται και στο βιβλίο του Echenoz. Μάντεψα τα θέματα, όχι όμως και τον ξεχωριστό τρόπο γραφής του συγγραφέα, που με καθήλωσε από το πρώτο κεφάλαιο, το οποίο ξεκινά τόσο ειδυλλιακά, που είναι δύσκολο να πιστέψει κανείς ότι αυτή την ομορφιά θα την διαδεχτεί η φρίκη του πολέμου.
      Ο  ήρωας, ο Αντίμ, ένα Αυγουστιάτικο απομεσήμερο, απολαμβάνει τη βόλτα του με το ποδήλατο και φτάνει σ' ένα λόφο έξω από την μικρή του πόλη στη Δ. Γαλλία, απ' όπου απολαμβάνει τη θέα.
" Εχουμε πρώτη του μηνός Αυγούστου κι ο Αντίμ αφήνει το βλέμμα του να πλανηθεί στο πανόραμα. Από εκείνον το λόφο όπου στεκόταν, μόνος, είδε πεντ'- έξι σκόρπιες πολίχνες με σπιτάκια στοιβαγμένα κάτω από ένα κωδωνοστάσιο, συνδεόμενες μέσω ενός αραιού οδικού δικτύου στο οποίο κυκοφορούσαν όχι τόσο τα σπάνια αυτοκίνητα της περιοχής όσο βοιδάμαξες και ζεμένα άλογα που μετέφεραν τις δημητριακές σοδειές. Το τοπίο ήταν αναμφιβόλως ευχάριστο......." Τη γαλήνη που απολαμβάνει ο ήρωας διακόπτει κωδωνοκρουσία "παράγοντας μια σοβαρή, βαριά και απειλητική αταξία". Ο συναγερμός σηματοδοτούσε επιστράτευση και ο ήρωας κατεβαίνει στην κεντρική πλατεία της πόλης του, όπου επικρατεί πολεμικός ενθουσιασμός. Ο ήρωας, μαζί με τον αδελφό του Σάρλ και τρεις φίλους του, θα βρεθούν στο μέτωπο αφήνοντας πίσω την Μπλανς, κόρη εργοστασιάρχη της πόλης, έγκυο από τον Σαρλ, με την οποία όμως και ο ήρωας είναι κρυφά ερωτευμένος. Η ιστορία ξετυλίγεται τόσο στα πεδία των μαχών, όσο και στην πόλη, της οποίας η καθημερινότητα αλλάζει εξαιτίας του πολέμου. Στα πεδία των μαχών και στα χαρακώματα οι φίλοι ζουν σκηνές φρίκης, αλλά και στιγμές ανθρώπινες με τη σχέση τους να αποτελεί στήριγμα στις δύσκολες ώρες. Στην πόλη η Μπλάνς φέρνει στον κόσμο ένα κοριτσάκι, ο Σάρλ όμως είναι ο πρώτος που σκοτώνεται. Ο ήρωας, ο Αντίμ, θα χάσει το χέρι του από ένα θραύσμα οβίδας και θα επιστρέψει στην πόλη του, κοντά στην Μπλάνς και στην ανηψιά του, προσπαθώντας να συνηθίσει την αναπηρία του. Η ιστορία τελειώνει με το σμίξιμο του Αντίμ και της Μπλάνς και τη γέννηση ενός αγοριού που θα του δώσουν το όνομα του Σάρλ.
     Η ιστορία απλή, δοσμένη σύντομα, ο αφηγηματικός όμως τρόπος του συγγραφέα καθηλωτικός. Λιτή η αφήγηση σε γ' πρόσωπο, που κρατά τις αποστάσεις από τα πρόσωπα και τα γεγονότα και αφήνει έτσι την ειρωνεία και το πικρό χιούμορ να λειτουργήσουν αποτελεσματικά. "...Δεν θα συγχωρήσω ποτέ τον εαυτό μου, στέναζε κι αναστέναζε ο Μοντείγ, δε θα το ξεπεράσω ποτέ. Ο λόγος ήταν ότι, χάρη στις γνωριμίες του γιατρού, είχε επικρατήσει η ελπίδα ότι ο Σαρλ, γλιτώνοντας το μέτωπο, θα ήταν, στον αέρα, πιο προφυλαγμένος από τα πυρά απ' ότι στο έδαφος. Και οι γνωριμίες απέδωσαν, η υπόθεση προχώρησε, ο Σαρλ εξαιρέθηκε από τις μάχες στην ξηρά και μετατέθηκε στη νεόκοπη αεροπορία- για την οποία κανείς πολίτης δεν μπορούσε να προβλέψει ότι θα διαδραμάτιζε τόσο ενεργητικό ρόλο στις μάχες-, σαν να 'ταν κρυψώνα. Να, όμως, που αυτοί οι υπολογισμοί αποδείχθηκαν λανθασμένοι, κι ο θεωρούμενος πατέρας της Ζιλιέτ χάθηκε στον ουρανό πολύ πιο γρήγορα απ' όσο μπορεί να χανόταν στη λάσπη...." Οι περιγραφές σύντομες, δεν κουράζουν. Ρεαλιστική στις περισσότερες από αυτές η γλώσσα. Κάποιες φορές επιστρατεύεται η παρομοίωση μ' έναν τρόπο αναπάντεχο που δίνει ώθηση στη φαντασία να συνδέσει ανθρώπους και πράγματα σε μια ζοφερή πραγματικότητα. ".... Στο μεταξύ, ενώ η ορχήστρα έπαιζε κι αυτή το ρόλο της στη μάχη, το βαρύτονο διαπεράστηκε από μια σφαίρα, και το τρομπόνι, βαριά πληγωμένο, σωριάστηκε: το ημικύκλιο πύκνωσε αναλόγως, και οι μουσικοί, καίτοι στριμωγμένοι, συνέχισαν να παίζουν χωρίς ούτε ένα φάλτσο, αλλά μετά, τη στιγμή που ξανάπιαναν το μέτρο, στο σημείο όπου υψώνεται το ματωμένο λάβαρο, έπεσαν νεκρά το φλάουτο και το άλτο..."
     Στην καλή λογοτεχνία, η απουσία μελοδραματισμού, η λιτότητα, η απόσταση, η αντικειμενική -όσο το δυνατόν- παρουσίαση των γεγονότων μπορεί να προκαλέσει γνήσια συγκίνηση και στοχασμό πάνω στα μεγάλα ζητήματα του ανθρώπου: τη ζωή , το θάνατο, τη δημιουργία, την καταστροφή. Φέρνω ένα τελευταίο παράδειγμα από το σημείο που ο συγγραφέας περιγράφει το θάνατο του Σαρλ:
"..κι ο Σαρλ, με το στόμα ανοιχτό, πάνω από τον βουλιαγμένο ώμο του Αλφρέντ βλέπει να τον πλησιάζει ολοένα το έδαφος στο οποίο πρόκειται να συντριβεί ολοταχώς και χωρίς καμία εναλλακτική λύση παρά μόνο ένα θάνατο άμεσο και ανέκκλητο, χωρίς το παραμικρό ίχνος ελπίδας- ένα έδαφος που ανήκει ακόμα στην κοινότητα Ζονσερί-σιρ-Βελ, ένα ωραίο χωριουδάκι της επαρχίας Καμπανία-Αρδέννες, οι κάτοικοι του οποίου λέγονται Ζονκαβιδουλιανοί." Καμια λυρική κορόνα, η γλώσσα κοφτή, για να αποδώσει τον άμεσο και ανεκκλητο θάνατο. Μόλις και διακρίνουμε την πίκρα του αφηγητή για το αμετάκλητο του θανάτου και αμέσως μετά το βλέμμα στρέφεται στο ωραίο χωριουδάκι, όπου συντελέστηκε ο θάνατος.
     Δεν ξέρω γιατί, αλλά το απόσπασμα αυτό μου έφερε στο μυαλό το "Μοιρολόγι της φώκιας" του Αλ . Παπαδιαμάντη, στο σημείο οπου περιγράφεται ο θάνατος της Ακριβούλας : " Ο ουρανός εσκοτείνιαζε, σύννεφα έκρυπταν τα άστρα, και ήτον στην χάσιν του φεγγαριού. Επροσπάθησε και δεν εύρισκε πλέον τον δρόμον πόθεν είχε κατέλθει. Εγύρισε πάλιν προς τα κάτω, κι εδοκίμασε να καταβή. Εγλίστρησε κι έπεσε, μπλουμ! εις το κύμα. Ητο τόσον βαθύ όσον και ο βράχος υψηλός. Δυο οργυιές ως έγγιστα..." Ιχνος κι εδώ συναισθηματισμού στην αφήγηση, κι όμως κάθε φορά που το διαβάζω συγκινούμαι βαθύτατα από το τόσο δυνατά δοσμένο πολύ μοναχικό, ακαριαίο και πολλές φορές άδικο θάνατο. Τα έργα της καλής λογοτεχνίας συναντώνται τελικά μέσα από διαφορετικούς δρόμους και εποχές.
     Να κλείσω με την εξαιρετική μετάφραση του βιβλίου του Εchenoz από τον Αχ. Κυριακίδη, χάρη στο ταλέντο και τη μεταφραστική εμπειρία του οποίου, απόλαυσα τη γλώσσα, το ύφος, την εκφραστική δύναμη του συγγραφέα.-

                                Μια μεγάλη απουσία

Έκλεισαν έξι μήνες από τότε που έφυγε ο μικρός μου αδελφός με σύνδρομο DOWN, ακόμα όμως δεν έχουμε συνηθίσει να ζούμε χωρίς αυτόν. Μια τόσο αδύναμη και σιωπηλή απουσία στη ζωή, με το θάνατό του έγινε μια ισχυρή κι εκκωφαντική απουσία. Ανατρέχω συχνά σε εικόνες και σκηνές που έχει φυλακίσει η μνήμη μου, εικόνες του Γιώργου χαμογελαστού, χαρούμενου, να κρατά την κιθάρα του πατέρα μου και να τραγουδάει, αλλά και άλλες μ' εκείνο το συννεφιασμένο, σκοτεινό βλέμμα που προμηνούσε τις βίαιες εκρήξεις του. Σκηνές πάλι, όπως αυτή  που αγκαλιασμένοι στον καναπέ του σπιτιού ενώναμε τα βλέφαρά μας και τα ανοιγοκλείναμε σ' ένα ιδιότυπο παιχνίδι των ματιών που του 'φερνε τόση χαρά. Σκηνές μιας πολύχρονης καθημερινής ζωής μαζί και στα όμορφα και στα δύσκολα.
Οι αγαπημένοι μας που φεύγουν παίρνουν μαζί τους ένα κομμάτι δικό μας που δεν πρόκειται να μας επιστραφεί. Χαμόγελα που τους χαρίσαμε, κουβέντες που ανταλλάξαμε και που μόνον εκείνοι μπορούσαν να καταλάβουν τη σημασία τους, συνήθειες που μοιραστήκαμε μαζί τους και δεν θα μοιραστούμε με κανέναν άλλον. Εμείς πάλι κρατάμε ένα μεγάλο κομμάτι από εκείνους, ένα κομμάτι που κανείς, όσο ζούμε, δεν θα μας το πάρει. Πιστεύω ότι κάπου ανάμεσα σ' εκείνο το κομμάτι που μας παίρνουν και σ' αυτό που μας απομένει αιωρείται η αιωνιότητα. Από κει πηγάζει και η όποια παρηγοριά μας για την απουσία τους.- 

             
                                               Αστυνομικό διήγημα-μυθιστόρημα.



     Ο Δον Κιχώτης,σαν ανάγνωσμα που απολάμβανα τους τελευταίους μήνες, έμεινε, με κάποιες ενοχές ομολογουμένως, στην άκρη του κομοδίνου μου, όπου σιγά σιγά άρχισαν να στοιβάζονται αστυνομικά διηγήματα και μυθιστορήματα, ελληνικά και ξένα, τα οποία τις τελευταίες εβδομάδες μονοπωλούν την ανάγνωσή μου. Το έναυσμα βέβαια έδωσαν αφενός η λέσχη ανάγνωσης, στην οποία συμμετέχω και στην οποία τον τελευταίο καιρό καταπιανόμαστε με το αστυνομικό διήγημα και μυθιστόρημα, αφετέρου μια πολύ ωραία συζήτηση στον Πολυχώρο "Μετάιχμιο" με θέμα το "hard boiled" αστυνομικό μυθιστόρημα. Στο παρελθόν βέβαια, σε δύσκολες ώρες, διάβαζα αστυνομικά μυθιστορήματα: αυτά της Αγκαθα Κρίστι, του Σερ Αρθουρ Κόναν Ντόυλ, του Τζ. Σιμενόν, Α. Καμιλλέρι, του Paco Ignacio Taibo II, των Σκανδιναυών Χ. Μάνκελ, Γκ. Στόλεσεν και των δικών μας Π. Μάρκαρη,  Χίλντας Παπαδημητρίου, Τ. Δανέλλη. Τώρα αγοράζω μετά μανίας κι άλλα. Γιατί άραγε η ανάγνωση αστυνομικών ιστοριών παραμερίζει την  ανάγνωση κλασικών  έργων και θέλει προσπάθεια και πειθαρχία να αφήσεις από το χέρι το αστυνομικό και να ξαναπιάσεις έναν Δον Κιχώτη; Αυτό θα προσπαθήσω να διερευνήσω εδώ. Ισως και άλλοι έχουν την ίδια εμπειρία.

     Κατ' αρχήν το καλό αστυνομικό μυθιστόρημα  είναι ένα ταξίδι, απαιτητικό στην περίπτωση του καλού αφηγήματος, στην σκοτεινή πλευρά της κοινωνίας, στη διάρκεια του οποίου μπαίνουμε στο παιχνίδι της αναζήτησης ενός δολοφόνου ή κάποιου εξαφανισμένου ξεχνώντας, για όσο διαρκεί το ταξίδι, τα δικά μας προβλήματα ή ακόμα καλύτερα φιλτράροντάς τα μέσα από τα προβλήματα των ηρώων του αφηγήματος. Η πλοκή, λοιπόν, του μυθιστορήματος καθορίζει και το πόσο μας καθηλώνει η ανάγνωσή του. Αν στο τέλος κάθε κεφαλαίου δεν θέλουμε να κλείσουμε το βιβλίο, αλλά θέλουμε, ενάντια σε όλα τα εμπόδια, να πάμε παρακάτω, να δούμε τι θα γίνει στη συνέχεια, θεωρώ ότι ο συγγραφέας τα έχει καταφέρει αρκετά καλά ως προς το κομμάτι της πλοκής.

     Το πώς σκιαγραφείται το πρόσωπο του ιδιωτικού ή αστυνομικού ντεντέκτιβ, που είναι ο κεντρικός ήρωας, είναι επίσης σημαντικό για το αστυνομικό διήγημα ή μυθιστόρημα. Στις σύγχρονες αστυνομικές αφηγήσεις τα πρόσωπα αυτά είναι οικεία, με τις αδυναμίες τους, τα καθημερινά τους προβλήματα, τις ευαισθησίες τους, καμιά φορά και τις καλλιτεχνικές τους προτιμήσεις. Θα μπορούσαν να είναι άνθρωποι της διπλανής πόρτας, να τους κάνουμε παρέα, να μας αγγίξουν συναισθηματικά.

     Τα αστυνομικά, ιδιαίτερα τα σύγχρονα, μας κεντρίζουν το ενδιαφέρον και για έναν ακόμα λόγο: θίγουν κοινωνικά, οικονομικά και πολιτικά ζητήματα που "καίνε" τον σύγχρονο κόσμο. Ο ρατσισμός και η ξενοφοβία, η κυριαρχία του χρήματος που εξαγοράζει τα πάντα, η δίψα για εξουσία και δύναμη, η μοναξιά και η ανασφάλεια στις σύγχρονες μεγαλουπόλεις, η βία σε όλες τις μορφές της πλαισιώνουν την καθαυτή αστυνομική ιστορία. Σε πολλά αστυνομικά- φέρνω στο μυαλό μου το μυθιστόρημα του Νορβηγού συγγραφέα Γκούναρ Στόλεσεν : "Στο σκοτάδι όλοι οι λύκοι είναι γκρι" το ιστορικό παρελθόν με τη μορφή του ναζισμού αναβιώνει με τρομακτικό τρόπο στο παρόν.

     Ολα αυτά και ενδεχομένως και άλλα που μου διαφεύγουν δικαιολογούν την ανταπόκριση που βρίσκει στο σύγχρονο κόσμο η αστυνομική λογοτεχνία. Κλείνω επιμένοντας στον όρο: "αστυνομική λογοτεχνία", για να ξεκαθαρίσω ότι για να είναι κάτι άξιο να διαβαζεται, και το αστυνομικό, πρέπει να είναι καλογραμμένο. Δείγματα παραλογοτεχνίας έχουμε πολλά και σ' αυτό το είδος. Προχειρογραμμένα, με δράση και ήρωες που δεν πείθουν. Δεν κάνουμε εδώ λόγο γι΄αυτά. Μιλάμε πάντα για αυθεντικά αστυνομικά λογοτεχνικά έργα.-

Τα καφέ της Ασκληπιού.

                                        Τα καφέ της Ασκληπιού.


     Ασκληπιού-Ακαδημίας: μια διαδρομή που για τα τρία τελευταία χρόνια, όσα ο αδελφός μου πέρασε στην κλινική πριν μας αφήσει, είχε μπει στην καθημερινή μου ζωή, αφού αποτελούσε το δρόμο από και προς την κλινική. Την έκανα με τα πόδια, αποφεύγοντας συνειδητά το λεωφορείο, αφενός γιατί με το περπάτημα αποφορτιζόμουν από το βάρος της ατμόσφαιρας της κλινικής, αφετέρου γιατί η διαδρομή αυτή με ευχαριστούσε και εξακολουθεί φυσικά, όποτε με φέρνει ο δρόμος εκεί, να με ευχαριστεί. Παλιά νεοκλασσικά, άλλα αναπαλαιωμένα, άλλα με έντονα τα σημάδια της φθοράς μιλούν για μια άλλη παλιά εποχή αστικής ανάπτυξης. Η εκκλησία του Αγ. Νικολάου δεσπόζει υπερυψωμένη και επιβλητική στη μέση περίπου της Ασκληπιού. Πολλές φορές μέσα σ' αυτήν αναζήτησα παρηγοριά στην απελπισία μου γυρίζοντας από το Γιώργο. Συνεχίζοντας προς την Ακαδημίας βιβλιοπωλεία με παλιά βιβλία, παλαιοπωλεία και "καφέ" μικρά, καλόγουστα, ζεστά, που συγκεντρώνουν κόσμο νέο κυρίως, αλλά και της ηλικίας μου. Μέσα στο κέντρο της πόλης, που ασφυκτιά κάτω από το βάρος των πολλών προβλημάτων της, ο κόσμος αυτός μέσα στα "καφέ" επικοινωνεί, διαβάζει, γελά, στοχάζεται μ' ένα φλυτζάνι καφέ μπροστά του. Πάντα με γοητεύουν τα "καφέ". Θεωρώ τη συνεύρεση στα "καφέ" με φίλους, με τον κόσμο σαν μια μυσταγωγία, κατα την οποία οι ψυχές ανοίγουν, οι πόνοι ημερεύουν, τα προβλήματα βρίσκουν ενδεχομένως λύσεις- κι αν δεν βρίσκουν δεν πειράζει- είναι αρκετό ότι αποκαλύπτονται και κάποιος άλλος που πίνει μαζί μας καφέ τα ακούει, ίσως τα κατανοεί, πάντως έναν παρηγορητικό λόγο έχει να μας πει. Το "ΥΠΟΒΡΥΧΙΟ", το "ΤΡΑ-ΛΑ-ΛΑ", το "ΚΟΚΚΟΙ ΚΑΦΕ", το "PONDEROSA" είναι μερικά από τα καφέ της Ασκληπιού που συγκεντρώνουν έναν κόσμο όμορφο, ζωντανό, με διάθεση για κουβέντα, για διάβασμα και που δίνουν στην πόλη την ουσιαστική αστική της διάσταση.

Aποσπάσματα από το διήγημα του Λ. Πιραντέλλο: "Συνομιλία με τη μητέρα"
(Ενα συγκινητικότατο διήγημα για το πιο σημαντικό πρόσωπο της ζωής μας

" Και μου συνέβη, καθώς πλησίασα για πρώτη φορά στη γωνία του δωματίου όπου οι σκιές άρχιζαν κιόλας να ζουν, να συναντήσω κάποια που δεν περίμενα.
- Μα πώς, μαμά; Εσύ εδώ;
Κάθεται, μικρόσωμη, στην πολυθρόνα, όχι εδώ, στο δωμάτιό μου,αλλά ακόμα σ' εκείνο το δωμάτιο του μακρινού μας σπιτιού, όπου ωστόσο οι άλλοι τώρα πια δεν τη βλέπουν να κάθεται και από όπου ούτε εκείνη τώρα βλέπει γύρω της τα πράγματα που άφησε για πάντα, του φως του ζεστού ήλιου, φως λαμπερό που ευωδιάζει θάλασσα, τη βιτρίνα στη μια πλευρά όπου αστράφτουν τα σερβίτσια , και στην άλλη πλευρά το μπαλκόνι που βλέπει στο  δρόμο του παραθαλάσσιου χωριού, όπου κυλάει μονότονη, όλο θορύβους, η καθημερινή ζωή, γεμάτη κίνηση για τους άλλους και πλήξη για κείνην. Ούτε βλέπει πια απέναντί της τ' αγαπημένα της εγγονάκια με ορθάνοιχτα τα γλυκά τους μάτια ν' ακούν τις ιστορίες της, κι εκείνους τους άλλους δυο που περισσότερο, ασφαλώς, της στοίχισε ν' αφήσει: το σύντροφο της ζωής της και την πιο αγαπημένη της κόρη, αυτήν που μέχρι τέλους την περιέβαλλε με την άγρυπνη λατρεία της......
Στην ερώτησή μου:
-Μα πώς, μαμά; Εσύ εδώ;
σηκώνει το μέτωπο και τα γόνατα και με κοιτάζει μ' εκείνα τα μάτια που έχουν ακόμα το φως των είκοσι χρόνων,  μα σ' ένα πρόσωπο χλωμό, αδύνατο και καταβεβλημένο από την αρρώστια και τα χρόνια. Με κοιτάζει και μου γνέφει πως ναι, πως ήρθε για να μου πει όσα δεν μπόρεσε να μου πει πριν φύγει από τη ζωή, αφού ήμουν μακριά........
-Σ'  άφησα; Μα δεν το  ήθελα, γιε μου μολονότι είμαι τόσο κουρασμένη , το ξέρεις, κι έχω τόση ανάγκη να ξεκουραστώ από τις συμφορές μιας μακριάς ζωής, αχ, μακριάς παρά τα τόσα βάσανα... Εγινε. Δεν το ήθελα. Δεν το ήθελα για σένα και για όλους τους άλλους, μα περισσότερο για σένα που, το ξέρω, με το δίκιο σου αναρωτιόσουν αν σε συντροφεύει η καρδιά μου στην αγωνία σου για το γιο σου που πολεμάει εκεί κάτω... Και σε συντρόφευε, γιέ μου, η καρδιά μου, κι ίσως γι' αυτό να...
Οχι, όχι, τι σχέση έχεις εσύ; Δεν μπόρεσε αυτή η γριά καρδιά να τρέξει όσο έπρεπε πίσω από την αγωνία σου και σταμάτησε..... Αλλά καλύτερα για μένα, καλύτερα έτσι, πίστεψέ με. Σ' το λέω για να βρεις παρηγοριά στη θλίψη για το θάνατό μου. Δεν μπορούσα να ξεκουραστώ. ...... Αλλά και η καρδιά, ξέρεις, μολονότι είχε κουραστεί να χτυπάει... κι αυτή, μέσα, ήταν σαν πρώτα, έκλεινε ακόμα μέσα της τα πάντα, όλη μου τη ζωή, μα πιο πολύ τα παιδικά μου χρόνια....κι όλα τα πρόσωπα και τα πράγματα του χτες, τόσο ζωντανά, μα τόσο ζωντανά στο νόημα που είχε τότε η ζωή για μένα, ώστε αρκετές φορές η κατοπινή μου ζωή μου φαινόταν σαν όνειρο, και όχι εκείνη η ζωή που ήταν τόσο μακρινή και όμως τόσο παρούσα εδώ, μέσα στην καρδιά μου. Ε, γιατί τη ζωή, γιε μου, το ξέρεις, τη δίνουμε στα παιδιά μας για να τη ζουν εκείνα κι είμαστε ευχριστημένοι αν  κάποια αντανάκλαση φτάνει ως εμάς. Αλλά δεν μας φαίνεται πια δική μας. Η δική μας, για μας, μέσα μας, είναι πάντα εκείνη που δεν δώσαμε αλλά μας έδωσαν. Εκείνη, που, όσο απομακρύνεται στο χρόνο, φυλάει μέσα μας για πάντα το άρωμα της παιδικής μας ηλικίας, την όψη και τις φροντίδες των γονιών μας, το σπίτι που έφτιαξαν εκείνοι για μας....
Κουνάει το κεφάλι της και τα μάτια της αστράφτουν από τη συγκίνηση που της προκαλούν οι αναμνήσεις.......
-....................... Εσύ που ήσουν πάντοτε μακριά μου, έτσι από μακριά να με σκέφτεσαι ακόμα ζωντανή. Δεν είμαι μήπως πάντα ζωντανή για σένα;
- Ω, ναι, μαμά, της αποκρίθηκα. Ζωντανή, ναι... αλλά δεν είναι αυτό. ......... Κλαίω γιατί εσύ, μαμά, εσύ δεν μπορείς πια να με σκέφτεσαι. Χάθηκε από το δικό μου κόσμο ένα στήριγμα, μια παρηγοριά. Οταν στεκόσουν καθισμένη εκεί, στη γωνιά σου, έλεγα: "Εαν εκείνη με σκέφτεται  από μακριά, είμαι ζωντανός για κείνην". Κι αυτό με στήριζε, με παρηγορούσε. Τώρα που πέθανες, δεν λέω πως δεν είσαι πια ζωντανή. Για μένα είσαι ζωντανή καθώς ήσουν, καθώς σε σκεφτόμουν από μακριά χωρίς να σε βλέπω, και θα ΄σαι ζωντανή όσο θά ΄μαι κι εγώ ζωντανός. Μα βλέπεις, είναι αυτό, ότι εγώ τώρα δεν είμαι πια ζωντανός και δεν θα 'μαι για σένα ζωντανός ποτέ πια. Γιατί εσύ δεν μπορείς πια να με σκέφτεσαι όπως σε σκέφτομαι εγώ, δεν μπορείς πια να με νιώσεις, όπως σε νιώθω εγώ. Κι ακριβώς γι' αυτό, μαμά, ακριβώς γι' αυτό, όσοι πιστεύουν πως είναι ζωντανοί νομίζουν πως θρηνούν τους νεκρούς τους, κι απεναντίας, θρηνούν το δικό τους θάνατο, τη δική τους πραγματικότητα που δεν υπάρχει πια στη συνείδηση εκείνων που έφυγαν.........
Η σκιά άρχισε να χάνεται μέσα στο δωμάτιο. Δεν τη βλέπω και δεν την ακούω πια. Αλλά ακούω σαν να φτάνει από μακριά ένα παρατεταμένο θρόισμα φύλλων, που για λίγο με ξεγελάει και φέρνει στο μυαλό μου το υπόκωφο μουρμουρητό της θάλασσας, εκείνης της θάλασσας που δίπλα της βλέπω ακόμα τη μητέρα μου.
 Σηκώνομαι. Πλησιάζω στο παράθυρο. Τα νεαρά κλαδιά της ακακίας του κήπου μου, με τις πυκνές φυλλωσιές, αφήνονται ράθυμα στον άνεμο, που μοιάζει σαν να θέλει να τα τσακίσει. Ομως αυτά τον ακολουθούν λυγερά και χαίρονται να σαλεύουν τα φύλλα τους. Είναι μια κίνηση ίσκιου ή σύννεφου, δεν τα ξυπνάει από τον ύπνο που τα τυλίγει.
 Ακούω μέσα μου, σαν να φτάνει από μακριά, τη φωνή της που μου ψιθυρίζει:
"Κοίτα τα πράγματα και με τα μάτια εκείνων που δεν τα βλέπουν πια. Θα νιώσεις μια θλίψη, γιε μου, που θα τα κάνει να φαντάζουν πιο ιερά και πιο όμορφα".-

                                         Παράλληλες αναγνώσεις.


    Πρόσφατα διάβασα δυο ενδιαφέρουσες συλλογές διηγημάτων: την "Ομορφη  ζωή" της Ζέτας Κουντούρη και τα "Καμίνια εντός" του Ιερώνυμου Πολλάτου. Παράλληλα, ξαναδιαβάζω τον "Δον Κιχώτη" του Μ. Θερβάντες. Πώς αυτά τα τρία βιβλία συνδέθηκαν, περίεργα ίσως, μεταξύ τους μέσα μου, θα προσπαθήσω να δείξω εδώ.

     Η πρώτη συλλογή διηγημάτων της Ζέτας Κουντούρη περιλαμβάνει ιστορίες ηρώων, όλων αντρών, που ζουν, όπως αρχικά φαίνεται, στα περισσότερα διηγήματα της συλλογής, ζωή ζηλευτή. Η βιτρίνα είναι λαμπερή. Οι ήρωες έχουν να επιδείξουν λαμπρή καριέρα, κινούνται σε πολυτελείς χώρους, έχουν ερωτικές σχέσεις παράλληλα με μια τακτοποιημένη, επιφανειακά τουλάχιστον, ζωή. Πίσω όμως από τη βιτρίνα; Η "μαστοριά" της συγγραφέως οφείλεται στο ότι δεν μας αφήνει σ' αυτή τη "βιτρίνα",αλλά μας αναγκάζει να δούμε πίσω απ' αυτήν. Το "τέχνασμά" της είναι ότι στήνει απέναντι στους "πετυχημένους" άντρες ήρωές της γυναικεία πρόσωπα- άραγε είναι τυχαίο αυτό;- που είτε με την επίμονη ανώνυμη παρουσία τους στη ζωή τους για κάποιο διάστημα, είτε με κάποιο γράμμα, είτε μέσα από κάποια λόγια, είτε με την αυτοκτονία τους ωθούν τους ήρωες σε μια ενδοσκόπηση, σε μια αναδρομή στο παρελθόν και σ' έναν απολογισμό ζωής, που ανασύρει ενοχές δυσβάσταχτες και αποδομεί όλο το οικοδόμημα της επιφανειακής ευτυχίας. Τα πρόσωπα αυτά είναι συνήθως από την άλλη πλευρά της ζωής, τη σκοτεινή και δύσκολη κι έτσι λειτουργούν σαν καταλύτες αποκάλυψης του απατηλού χαρακτήρα της ευτυχίας των ηρώων. Η παρουσία τους φέρνει στο φως, μέσα κυρίως από εσωτερικούς μονολόγους άμεσους ή έμμεσους, ενοχές, αγωνίες, φόβους, ανασφάλειες, αδυναμία επικοινωνίας με τους κοντινούς τους ανθρώπους, μοναξιά, εντέλει δυστυχία. Ετσι η αρχική εικόνα της αξιοζήλευτης ευτυχίας θαμπώνει τελικά τόσο που σχεδόν δεν φαίνεται και βέβαια παύει να εντυπωσιάζει. Μόνον ο κηπουρός και η γυναίκα του στο πρώτο διήγημα "Ομορφη ζωή"  μένουν με την εικόνα της ευτυχίας του στρατηγού που χρόνια υπηρετούν, την ίδια ώρα όμως που ο αναγνώστης, μέσα από την ανασκόπηση της ζωής του ήρωα από τον ίδιο, λίγο πριν πεθάνει, έχει αντιληφθεί πόσο μόνος και δυστυχής ήταν ο ήρωας. Η ειρωνεία λειτουργεί αριστοτεχνικά.

    Συνήθως η αξία ενός λογοτεχνικού έργου αποτιμάται και από το κατά πόσο αλλάζει τη ματιά μας, σαν αναγνωστών, απέναντι στη ζωή. Νομίζω ότι το βιβλίο της Ζέτας Κουντούρη μας υποψιάζει απέναντι σε ό,τι λάμπει και επομένως μας ωθεί να βλέπουμε πίσω από τη λαμπερή βιτρίνα, αυτό που τελικά είναι αληθινό και ουσιαστικό. Αυτό ζητά και το κορίτσι που επισκέπτεται τον συγγραφέα του διηγήματος "Θά ' θελα να να με λένε Δαλιδά": "Τι απέγινε στ' αλήθεια η παλιά μαγκιά σου;... Την άφησες στην άκρη, την ξεπούλησες κι αυτή για να σου δώσουν την πανεπιστημιακή έδρα; Είχαν αίμα τα πρώτα σου βιβλία.." Νομίζω ότι αυτό το "αίμα", η αληθινή ζωή, είναι η μαγιά ενός καλού λογοτεχνικού έργου.

    Η "μαγκιά" και το "αίμα" είναι οι λέξεις που ταιριάζουν, κατά τη γνώμη μου, στο βιβλίο του Ιερ. Πολλάτου "Τα Καμίνια εντός". Εδώ δεν υπάρχει βιτρίνα. Υπάρχει η σκληρή πραγματικότητα, η αληθινή ζωή της βιοπάλης, της μιζέριας, το όνειρο για μια καλύτερη ζωή που μένει απραγματοποίητο. Υπάρχει η παράγκα, το καμαράκι, ο χωματόδρομος με τη λάσπη να θάβει τα όνειρα το χειμώνα και με τη σκόνη να τα εξανεμίζει το καλοκαίρι. Τα Καμίνια, "η συνοικία το όνειρο" του Πειραιά, εντός- πιο εντός δεν γίνεται- με τους ανθρώπους τους μεροκαματιάρηδες, "μοιραίους", αδύναμους μπροστά στην παντοδύναμη εξουσία και το χρήμα, να παλεύουν με κάθε τρόπο, αλλοτε ηθικό, άλλοτε ανήθικο- με τα κριτήρια πάντα μιας κοινωνίας που διαχωρίζει τους ανθρώπους- και τελικά να συντρίβονται. Ο συγγραφέας συμπονά τους ήρωές του και φυσικά μας μεταδίδει τη συμπάθεια γι' αυτούς. Εχοντας διαβάσει τα πρώτα διηγήματα κι έχοντας τον Δον Κιχώτη δίπλα σε μια παράλληλη ανάγνωση ένιωσα την επιθυμία να τους μεταδώσω για λίγο την ικανότητα του Δον Κιχώτη να φανταστούν τους εαυτούς τους σαν σπουδαίους ιππότες, τις παράγκες τους σαν πύργους και τις γυναίκες τους σαν Δουλτσινέες, έτσι για να φωτιστούν  για λίγο οι ζωές τους πριν το γκρέμισμα. Μέ πρόλαβε όμως ο συγγραφέας , ο οποίος στο διήγημα "Πάροδος Μυκόνου 9Β" μας αφηγείται την ιστορία ενός μικρού αγοριού, που ξέφευγε από την άθλια πραγματικότητα διαβάζοντας βιβλία και που κάποια στιγμή θέλησε να επιχειρήσει να ζήσει ο, τι η φαντασία του υπαγόρευε. Το έζησε για λίγο και το πλήρωσε με την ίδια του τη ζωή. Ωστόσο, χάρηκα τόσο με τη χαρά του αγοριού, όταν καβάλησε το άσπρο αλογάκι του λούνα-παρκ και χίμηξε να κατατροπώσει τους εχθρούς. Ομως, σε μια τόσο σκληρή πραγματικότητα, σε τόσο "αίμα", μόνον η φαντασία δίνει δυνατότητες φυγής για λίγο ή για περισσότερο, αφού η επιστροφή σ' αυτήν δείχνει για τους ήρωες των διηγημάτων "μοιραία".  Οι "μοιραίοι" των Καμινίων ευτύχησαν σ' ένα πράγμα: στο ότι βρέθηκε η πένα ενός προικισμένου συγγραφέα για να απαθανατίσει τον κόσμο τους που -ας μην το ξεχνάμε- υπήρξε κι εξακολουθεί να είναι μέρος και του δικού μας κόσμου.-

Χ. Τζέημς: "Το στρίψιμο της βίδας"-- Μια άλλη ανάγνωση των.... φαντασμάτων.

    Μια μικρή νουβέλα του Χ. Τζέημς  με έβαλε στον κόσμο των φαντασμάτων. Σύμφωνα με την ιστορία, μια παιδαγωγός σε έναν πύργο,σε κάποια επαρχία της Αγγλίας, στη βικτωριανή εποχή, αναλαμβάνει να διαπαιδαγωγήσει δύο ορφανά παιδιά που ζουν στον πυργο αυτό κάτω από την προσοχή των υπηρετών. Τα παιδιά όμορφα, αθώα, όμως η παιδαγωγός αρχίζει να βλέπει σε διάφορα σημεία του πύργου τα φαντάσματα δύο διεφθαρμένων υπηρετών που είχαν, κατά την ομολογία της οικονόμου, διαφθείρει τα δυο μικρά παιδιά συνηθίζοντάς τα σε συμπεριφορές έξω από τα ηθικά πλαίσια της βικτωριανής κοινωνίας, πριν η νέα παιδαγωγός έρθει στο σπίτι. Υπαινικτική η νουβέλα, η αφήγηση έχει επίτηδες θαρρώ κάποια ασάφεια. Η παιδαγωγός είναι και η αφηγήτρια μιας εγκιβωτισμένης αφήγησης , δεδομένου ότι ξεκινά να αφηγείται την παράξενη ιστορία ένας αφηγητής που δεν εμπλέκεται στην ιστορία και την έχει ακούσει από κάποιον  άλλον, στον οποίο η  παιδαγωγός τη διηγήθηκε και του την άφησε και σε χειρόγραφο. Διεστραμμένοι χαρακτήρες, εν είδει φαντασμάτων, κινούνται παράλληλα με την παιδική αθωότητα και δημιουργούν ενα ζοφερό σκηνικό.
Η παιδαγωγός βλέπει τα φαντάσματα και ισχυρίζεται ότι τα βλέπουν και τα παιδιά. Αυτά τα φαντάσματα την πανικοβάλλουν και παλεύει να προστατεύσει ή μάλλον να υπερπροστατεύσει τα παιδιά, που αναζητούν με κάθε τρόπο να ξεφύγουν. "Θέλω να γνωρίσω περισσότερο τη ζωή.... θέλω από το δικό μου είδος", λέει το αγόρι, όμως η παιδαγωγός νομίζει ότι όλα αυτά υπαγορεύονται από τα φαντάσματα των διεφθαρμένων υπηρετών. Κάτω από την ένταση και την πίεση της παιδαγωγού να διωχθούν τα φαντάσματα, το αγόρι ξεψυχάει- κι έτσι τελειώνει η νουβέλα.
    Αναρωτιέμαι, σαν αναγνώστης που μπορεί και να ξεφεύγει από το ακαθόριστο νόημα της νουβέλας, πόσα "φαντάσματα" κυριαρχούν στη ζωή μας κρατώντας μας  μακριά από την αληθινή ζωή, όσο αποτρόπαιη κι αν είναι αυτή . Πόσο επίσης μακριά από την πραγματική ζωή δεν προσπαθούμε να κρατήσουμε και τα παιδιά μας ορθώνοντας μπροστά τους "φαντάσματα", εμπόδια να ζήσουν πιο θαρραλέα και ελεύθερα. Μ' έναν τρόπο πνιγηρό βαλτώνουμε μέσα στούς φαντασιακούς μας φόβους και η ελευθερία γίνεται όνειρο μακρινό. "Θέλω να γνωρίσω τη ζωή- τελικά να ζήσω" - η κραυγή του αγοριού μέσα σε μια ασφυκτική κοινωνία θα μπορούσε να είναι και η κραυγή του καθενός μας σε κάθε εποχή.-

                                          Περί λογοτεχνίας............


    Συζήτηση για τη λογοτεχνία με φίλους... Το θέμα γνωστό και διαχρονικό: "Τι κάνει ένα αφήγημα λογοτεχνικό έργο";.  Ο ι απαντήσεις του καθενός έκαναν τη συζήτηση ν' ανάψει: "Λογοτεχνικό έργο είναι αυτό που αντέχει στο χρόνο".... , "αυτό στο οποίο μπορεί ο αναγνώστης να διακρίνει σύνθετες αφηγηματικές τεχνικές"......, "αυτό που ξεχωρίζει για έναν καλλιεργημένο λόγο".... "αυτό που θίγει κοινωνικά ζητήματα"........ Η συζήτηση ως ένα σημείο μου κράτησε ψηλά το ενδιαφέρον, από ένα σημείο και μετά με κούρασε. Τα ίδια και τα ίδια....

    Ωστόσο, το γιατί μας αρέσει ένα αφήγημα- μιλώ γενικά για το αφήγημα- θεωρώ ότι είναι ένα σημαντικό ερώτημα για όσους νοιάζονται για τη λογοτεχνία. Εχοντας ακούσει τις διάφορες απόψεις γύρω απ' αυτό το ερώτημα, το έθεσα και στον εαυτό μου. Την πολύ ταπεινή μου γνώμη μεταφέρω εδώ σαν μια μικρή συμβολή στην αναζήτηση κάποιων κριτηρίων για την καλή λογοτεχνία.

   Πιστεύω, λοιπόν, ότι καλό λογοτεχνικό αφήγημα πρώτα -πρώτα είναι αυτό που πηγάζει κατευθείαν από τα βάθη της ψυχής του συγγραφέα ή του προφορικού αφηγητή. Ετσι είναι αληθινό κι έτσι μόνο μπορεί να πετύχει να συγκινήσει, στην άλλη άκρη, την ψυχή του αναγνώστη. Με άλλα λόγια, δεν είναι επιτηδευμένο. Στη συνέχεια με ενδιαφέρει η γλώσσα του. Μ' αρέσει πολύ, δεν θέλω να το κρύψω, η "μαστοριά", με την οποία κάποιοι λογοτέχνες πλάθουν μεταφορές, παρομοιώσεις, βρίσκουν το κατάλληλο επίθετο και το ταιριάζουν στο προσδιοριζόμενο ουσιαστικό. Με συγκινεί όμως αφάνταστα και ο "αφκιασίδωτος" λόγος, αυτός που με την απλότητά του αναδείχνει όλη την ουσία. Να θυμίσω την "Ιστορία ενός αιχμαλώτου", του Στρ. Δούκα;
 
  Θυμάμαι μια ιστορία που πρόσφατα μου αφηγήθηκε μια γυναίκα γνωστή στο δρόμο. Με την αδελφή της και τις οικογένειές τους δούλευαν χρόνια ένα μικρό ζαχαροπλαστείο στη γειτονιά μας. Ευγενέστατοι άνθρωποι όλοι, πάντα με το χαμόγελο και με τα γευσικότατα γλυκά τους. Μια μέρα, πριν από ένα χρόνο περίπου το ζαχαροπλαστείο έκλεισε, όπως και τόσα μαγαζιά τα χρόνια αυτά της κρίσης. Από τότε είχα να δω κάποιον από την οικογένεια, όταν προχθές  συνάντησα τη μια από τις αδελφές τυχαία. Δέκα λεπτά περίπου της πήρε να μου αφηγηθεί την ιστορία τους από τότε που έκλεισε το μαγαζί. Μέσα από την αφήγησή της, μ' ένα λόγο άμεσο, βαθύ, συγκινητικό, μερικές φορές ιδιωματικό, πέρασαν η λαίλαπα της οικονομικής κρίσης, η απληστία του ιδιοκτήτη του μαγαζιού, που δεν δέχτηκε να μειώσει το νοίκι, η απελπισία και ο πόνος. "Ξέρετε τι μας έσωσε;" μου είπε. "Η αγάπη και η ενότητά μας σαν οικογένειας. Μαζευόμασταν να πιούμε καφέ κι έκανε ο ένας στον άλλον τον καραγκιόζη για να ξεγελάμε την πίκρα μας. Είχε  ο ένας φαγητό; Ετρωγαν όλοι. Ενα τσουκάλι έμπαινε στη φωτιά. Αυτό μας έσωσε".

    Μακάρι να μπορούσα να μεταφέρω όλη της την αφήγηση εδώ. Θα ήταν η καλύτερη λογοτεχνική αποτύπωση της εποχής μας, του λαού μας που βιώνει το οικονομικό του γκρέμισμα. Λόγος; απλός, συγκινητικός. Συνάισθημα ; πηγαίο, αγγίζει τον καθένα που έχει ευαισθησίες.

   Θα κλείσω  μεταφέροντας ένα απόσπασμα από το βιβλίο του Ιταλο Καλβίνο: "Αν μια νύχτα του χειμώνα ένας ταξιδιώτης", που διερευνά το ίδιο θέμα: "Αν το σκεφτεί κανείς καλά, τούτος ο ολικός συγγραφέας μπορεί να είναι ένα εξαιρετικά ταπεινό πρόσωπο: αυτό που στην Αμερική ονομάζουν ghost-writer, ο συγγραφέας-φάντασμα, ένα επάγγελμα αναγνωρισμένης χρησιμότητας, αν και όχι μεγάλου κύρους: ο ανωνυμος συντάκτης που δίνει τη μορφή βιβλίου σε όσα έχουν να διηγηθούν άλλα πρόσωπα που δεν ξέρουν ή δεν έχουν τον καιρό να γράψουν οι ίδιοι, το χέρι που γράφει και δίνει φωνή σε υπάρξεις που είναι πολύ απασχολημένες με το να υπάρχουν."-

Ενας λόγος για να γράφει κανείς.

"Αναρωτιέμαι μήπως η εμπειρία συνολικά μπορεί να διυλιστεί μέχρι ν' απομείνουν μερικές εξαιρετικές στιμές, ίσως έξι ή εφτά στιγμές που μας παραχωρούνται σε μια ζωή και κάθε απόπειρα να τις συνδέσουμε είναι μάταιη. Κι αναρωτιέμαι μήπως υπάρχουν στη ζωή μερικές στιγμές, που όχι μόνον αξίζει να τις ανταλλάξεις με κόσμους ολόκληρους, αλλά και τόσο γεμάτες με συναισθήματα, που επιμηκύνονται, γίνονται άχρονες....." (Τζ. Κόου: "Η λέσχη των τιποτένιων").

Τελευταίες μέρες του περασμένου καλοκαιριού ο αδελφός μου ξαναμπήκε στο νοσοκομείο με βαριά λοίμωξη του αναπνευστικού. Η κατάστασή του απελπιστική, ο κίνδυνος για τη ζωή του μεγάλος. Κοντά του αγωνιούσαμε καθημερινά για το αν θα κερδίσει την πιο μεγάλη του μάχη κι αυτή τη φορά. Στο διπλανό κρεβάτι ένας νεαρός Κινέζος μετανάστης έδινε τη δική του μάχη με μια πολύ σοβαρή αρρώστια. Στο πλάι του η γυναίκα του, η Λιν, τον περιποιόταν τρυφερά, τον τάιζε, τον βοηθούσε να γυρίσει πλευρό, του έτριβε την πλάτη, όταν πιανόταν, πάντα μ' ένα χαμόγελο παρά την αγωνία της , που φρόντιζε να μην του δείχνει. Μέρα τη μέρα δενόμουν όλο και περισσότερο με τη Λιν. Σπαστά τα ελληνικά της, όμως καταλαβαινα θαυμάσια ό,τι μου έλεγε. Με βοηθούσε να σηκώσω τον αδελφό μου, όταν ήμουν μόνη κι εγώ έτρεχα να φωνάξω τις νοσοκόμες, όταν ο άντρας της χρειαζόταν κάτι. Οταν οι γιατροί, στο επισκεπτήριό τους, μας έβγαζαν έξω στο διάδρομο, μου μιλούσε για την κόρη της που είχε αφήσει στη μητέρα της στην Κίνα, για τις δυσκολίες της ζωής των φτωχών ανθρώπων στην Κίνα της ανάπτυξης, αλλά και για τις δυσκολίες τους εδώ, στην Ελλάδα της κρίσης. Μου έδειχνε φωτογραφίες της κόρης της,  να κάνει τα πρώτα της βήματα, να γελά χαρούμενη στην αγκαλιά τους, να παίζει ευτυχισμένη κοντά τους. Εγώ πάλι της μιλούσα για την οικογένειά μου, για την αγωνία μας για τον αδελφό  μου, για τα προβλήματά μας. Με άλλα λόγια, η παρουσία της Λιν ήταν για μένα ανακουφιστική στις δύσκολες ώρες της παραμονής μας στο νοσοκομείο.

Μια μέρα που ο Γιώργος ψηνόταν από έναν πυρετό που δεν έλεγε να πέσει, βγήκα από το δωμάτιο απελπισμένη αναζητώντας κάποιον γιατρό. Οταν επέστρεψα, βρήκα πάνω στο κομοδίνο του Γιώργου ένα ροδάκινο  πλυμένο. "Για σένα", μου είπε με χαμόγελο η Λιν. Πήρα το ροδάκινο στο χέρι μου και πριν καλά καλά το δοκιμάσω, μια περίεργη γλύκα ανέβηκε από το χέρι στην καρδιά μου και την ημέρεψε. Ενιωσα ότι κάποιος δίπλα μου κατανοεί και συμμερίζεται την αγωνία μου και ταυτόχρονα μου δίνει ένα σήμα ότι πρέπει να κάνω κουράγιο για να αντιμετωπίσω τα πολύ δύσκολα της ζωής μου. Αλλωστε η Λιν  αντιμετώπιζε μια εξίσου δύσκολη κατάσταση- οι πιθανότητες επιβίωσης του άντρα της ήταν πολύ λίγες- πάντα όμως υπομονετικά και με χαμόγελο, με τη φιλοσοφία του Κινεζικού λαού που τόσο λίγο γνωρίζουμε.

Τώρα που γράφω αυτές τις γραμμές ο αδελφός μου δεν ζει πια- πολύ άνιση η μάχη με το θάνατο για ένα παιδί με σύνδρομο DOWN- και ο άντρας της Λιν δεν ξέρω τι απέγινε. Αποχαιρετιστήκαμε, όταν φεύγαμε από το νοσοκομειο και της ευχήθηκα όλα τα καλά του κόσμου. Ας είναι καλά εκεί που βρίσκεται. Εκείνο το ροδάκινο θα είναι από τις πιο τρυφερές αναμνήσεις της ζωής μου, μια από "τις εξαιρετικές στιγμές που μας παραχωρούνται στη ζωή" και μια υπενθύμιση ότι οι άνθρωποι μπορούμε, όταν θέλουμε, να χαρίζουμε ομορφιά ακόμα και στις πιο οδυνηρές στιγμές της ζωής μας.

                               Ο χορός της αμυγδαλιάς

    Ενα ξενοδοχείο-θεσμός της Αθήνας που αποτέλεσε και αποτελεί -όχι βέβαια στον ίδιο βαθμό-σημείο αναφοράς της κοινωνικής, πολιτικής, πολιτιστικής και οικονομικής ζωής της πόλης στενότερα και της Ελλάδας ευρύτερα είναι το ξενοδοχείο της Μεγάλης Βρεταννίας. Στα 126 χρόνια της λειτουργίας του, στο αρχικό κτίριο του Θεοφ. Χάνσεν, φιλοξένησε αρχηγούς κρατών, βασιλείς, πρίγκιπες, υπουργούς, επιχειρηματίες, ανθρώπους των γραμμάτων και των τεχνών, γνωστούς ηθοποιούς και πολλούς περιηγητές. Σε κρίσιμες ιστορικές περιόδους έγινε το κέντρο , όπου γίνονταν συναντήσεις πολιτικών προσώπων και παίρνονταν κρίσιμες πολιτικές αποφάσεις. Λέγεται ότι στα μπαρ του ξενοδοχείου κλείνονταν μεγάλες συμφωνίες πολιτικές, οικονομικές περισσότερο  ή λιγότερο καθαρές. Η ιστορία του ξενοδοχείου συνδέεται άμεσα ή έμμεσα με την ιστορία του τόπου μας και παρακολούθησε την αστικοποίηση της χώρας και τη δημιουργία μιας δυνατής αστικής τάξης με ευρωπαικό χαρακτήρα.

    Το ξενοδοχείο αυτό έχει συνδεθεί και με τη δική μου ζωή. Ο πατέρας μου εργάστηκε σ' αυτό πάνω από 30 χρόνια  και από παιδί είχα την ευκαιρία να το επισκέπτομαι συχνά, να "ξεναγούμαι" από συναδέλφους και φίλους του πατέρα μου στα μυθικά για τα παιδικά μου μάτια δωμάτιά του και κυρίως- αυτό είναι το σημαντικότερο- να απολαμβάνω τις αφηγήσεις του πατέρα μου για περιστατικά και μυστικά της ζωής πολιτικών προσώπων, ηθοποιών, οικονομικών παραγόντων της δεκαετίας του '60 και του '70 , άλλοτε αστεία, άλλοτε λιγότερο και άλλοτε περισσότερο σοβαρά. Πολλές φορές επαναλαμβάνει αυτές τις αφηγήσεις και τώρα , που ηλικιωμένος πια, ζει περισσότερο με το παρελθόν παρά με το παρόν. Και στην επανάληψή τους όμως οι αφηγήσεις αυτές με μαγεύουν το ίδιο, όπως όταν τις πρωτάκουσα.
 
    Ενα από τα γεγονότα που συνδέονται με αυτό το ξενοδοχείο είναι και ο χορός της Αμυγδαλιάς, που δινόταν στο μεγάλο σαλόνι του ξενοδοχείου, αν θυμάμαι καλά, τέλος Γενάρη  ή μέσα στο Φλεβάρη και συνδεόταν  με τις Απόκριες, αλλά και με το άνθισμα της αμυγδαλιάς. Στο χορό προσκαλούνταν  πρόσωπα σημαντικά της αστικής ζωής της Αθήνας και το ξεχωριστό αυτού του χορού ήταν ότι το σαλόνι του ξενοδοχείου στολιζόταν με τεράστιες γλάστρες με δέντρα αμυγδαλιάς ανθισμένα. Την επομένη αυτού του χορού, το σαλόνι με τις αμυγδαλιές παραχωρούνταν από τη διεύθυνση του ξενοδοχείου στα παιδιά των υπαλλήλων, για ένα δικό τους χορό, για να διασκεδάσουν και να πάρουν φεύγοντας δώρα. Δεν θυμάμαι να έχουν αντικρίσει τα παιδικά μου μάτια παρόμοια ομορφιά μέσα σ' ένα κλειστό  χώρο. Τα δέντρα ανθισμένα μέσα στο κατάφωτο σαλόνι κι εμείς γύρω να διασκεδάζουμε μαγεμένα από ένα πανέμορφο περιβάλλον.

    Μια αφήγηση του πατέρα μου για το ξενοδοχείο, χθες βράδυ, μου ξανάφερε στη μνήμη αυτό το γεγονός. Το μίζερο παρόν που ζούμε μ' έκανε να του δώσω μία μεγαλύτερη διάσταση απ' αυτήν που είχε. Σκέφτηκα ότι στη δεκαετία του '60, που διοργανωνόταν αυτός ο χορός, είχαμε ελπίδες για κάτι καλύτερο. Η ζωή έδειχνε συχνά την όμορφη πλευρά της ακόμα και σ' εμάς που δεν είμασταν εύποροι, κάναμε όμως  όνειρα για μια καλύτερη ζωή, μια ζωή που μπορεί βέβαια να μην κυλούσε διαρκώς μέσα στα σαλόνια ενός πολυτελούς ξενοδοχείου - άλλωστε πολύ νωρίς εμένα τουλάχιστον έπαψε να μ' ενδιαφέρει κάτι τέτοιο- θα είχε όμως έστω και λίγη από την ομορφιά της ανθισμένης αμυγδαλιάς και κυρίως την πίστη στην υπόσχεσή της ότι ο χειμώνας γρήγορα θα περάσει και ότι η άνοιξη οπωσδήποτε θα έρθει.

    Στην "πτωχευμένη" εποχή μας- εύχομαι ειλικρινά να είναι περαστική- οι αμυγδαλιές εξακολουθούν βέβαια να ανθίζουν μέσα στο χειμώνα, τέτοιοι χοροί όμως δεν γίνονται πια ή και αν γίνονται, τα παιδιά των υπαλλήλων δεν νομίζω να έχουν θέση σ' αυτούς και -το χειρότερο- ελάχιστα πια πιστεύουμε σε υποσχέσεις , όπως αυτή της αμυγδαλιάς- για αναγέννηση.-