ΤΙ ΚΡΥΒΕΤΑΙ ΜΕΣΑ ΣΤΟ ΠΑΛΤΟ ΤΟΥ ΓΚΟΓΚΟΛ

     Η παρουσία μου στη Λέσχη Ανάγνωσης του βιβλιοπωλείου ΕΝΑΣΤΡΟΝ μου έδωσε την ευκαιρία να έρθω σε επαφή με το έργο του Ν. Γκόγκολ και πιο συγκεκριμένα με τη νουβέλα "Το παλτό". Ανακάλυψα έτσι ένα ακόμα μικρό διαμάντι της λογοτεχνίας κι ένιωσα την ανάγκη να μοιραστώ την αναγνωστική μου εμπειρία με τους φίλους. 

     Ο Γκόγκολ θεωρείται πατέρας του ρωσικού πεζογραφικού ρεαλισμού. Ωστόσο οι μεγάλοι συγγραφείς δύσκολα χωρούν στα στενά ρούχα ενός λογοτεχνικού ρεύματος. Ετσι και ο Γκόγκολ, ενώ αφηγείται σε ένα πρώτο επίπεδο ρεαλιστικά απλές ιστορίες, σ' ένα δεύτερο επίπεδο ανάγνωσης ανακαλύπτει κανείς αφηγηματικά στοιχεία που μας οδηγούν πιο μπροστά από τον ρεαλισμό, έτσι ώστε οι μοντερνιστές του 20ου αι. να αναγνωρίζουν αμέριστα την επίδραση του Γκόγκολ στο έργο τους.

     Απλή ιστορία κι αυτή του Ακάκιου Ακακίεβιτς, κεντρικού ήρωα στο Παλτό.  Υπάλληλος σ' ένα τμήμα κάποιας υπηρεσίας που καταγίνεται στην αντιγραφή εγγράφων. Αντιγράφει εμμονικά ακόμη και μετά την υπηρεσία του, στο σπίτι. Ολοι στην υπηρεσία τον κοροιδεύουν και μόνο όταν το αστείο καταντά αφόρητο, τότε μόνον λέει: "Αφήστε με ήσυχο, γιατί με πειράζετε;". Ο ήρωας, με τον πενιχρό μισθό του, ζει στα όρια της φτώχιας. Εκείνο που ονειρεύεται είναι ένα καινούργιο παλτό, που θα τον βοηθήσει να αντέξει τον βαρύ χειμώνα της Πετρούπολης. Ο ράφτης του ζητά ένα μεγάλο για τα οικονομικά μέτρα του ποσόν, για να του ράψει ένα καινούργιο παλτό. Μετά από σκέψη και υπολογισμούς ο Ακάκυ αποφασίζει να περικόψει τα ήδη λίγα έξοδά του και παραγγέλνει το παλτό. Το παλτό ράβεται , είναι όμορφο και ζεστό και ο ήρωάς μας περήφανος εμφανίζεται μ' αυτό στην υπηρεσία του. Το καινούργιο παλτό του δίνει το κύρος που δεν είχε ποτέ του ανάμεσα στους συναδέλφους του και ένας βοηθός υποτμηματάρχη καλεί τον Ακάκυ σε τσάι στο σπίτι του, για να γιορτάσουν και το καινούργιο παλτό. Αμάθητος σε κοινωνικές συναναστροφές ο ήρωας πηγαίνει στο σπίτι του συναδέλφου του και μένει ως αργά το βράδυ. Φεύγοντας όμως για να γυρίσει σπίτι του μέσα από τους έρημους παγωμένους δρόμους της Πετρούπολης, δύο "μουστακαλήδες" κλέφτες του παίρνουν το παλτό. Από την άλλη μέρα αρχίζει μια γραφειοκρατική οδύσσεια για τον ήρωα ,στην προσπάθειά του να βρει κάποιον στην αστυνομία, κάποιο "σημαντικό" πρόσωπο που θα τον βοηθούσε να βρει το παλτό του. Ακαρπες οι προσπάθειές του όλες. Ποιος να ασχοληθεί με έναν ασήμαντο άνθρωπο; Ο Ακάκιος, χωρίς το καινούργιο παλτό, άρπαξε ένα γερό κρύωμα που γρήγορα, καθώς δεν είχε τα μέσα, τον έστειλε στον τάφο. Θα περίμενε κανείς ότι η ιστορία τελειώνει εδώ. Ομως όχι. Διότι μετά τον θάνατο του ήρωα ένα φάντασμα, το φάντασμά του, κυκλοφορεί στην Πετρούπολη και αρπάζει τα παλτά όποιων συναντά, μεταξύ των οποίων και του "σημαντικού" προσώπου που τον είχε αγνοήσει και καθυβρίσει στην Αστυνομία, όπου προσέτρεξε μετά την κλοπή του παλτού.

     Απλή υπόθεση, λοιπόν, που μοιάζει για τον συγγραφέα να έχει περιθωριακή σημασία. Η πραγματική δυναμική του έργου του, όπως διαβεβαιώνουν οι μελετητές του έργου του, κατανοείται στο πλαίσιο της αφηγηματικής κατασκευής, στο πλαίσιο του παιχνιδιού του ύφους. Οι ήρωές του ενσαρκώνουν στερεοτυπικά κάποιες συμπεριφορές και ο καλλιτέχνης μοιάζει να σκηνοθετεί και να ελέγχει την πορεία της αφήγησης γεμάτος διάθεση για παιχνίδι.

      Στο πλαίσιο αυτού του παιχνιδιού δίνει μεγάλη σημασία στα ονόματα των προσώπων των έργων του. Συχνά χρησιμοποιεί αστεία ονόματα ή ονόματα για να κάνει λογοπαίγνια. " Πρότειναν στη μητέρα τρία ονόματα.. Μόκυ, Σόσυ, ή να δώσει στο παιδί το όνομα του μάρτυρα Χοζνταζάτ...Προέκυψαν  άλλα τρία ονόματα: Τριφύλλιος, Ντούμα, Βαραχάσιος.." Στην επιλογή των ονομάτων σημαντικό ρόλο παίζει το φωνητικό τους αποτέλεσμα. Χάρη σε μια εντυπωσιακή συλλαβική ομοιομορφία η ονομασία καταλήγει σαν ένα παρατσούκλι φορτωμένο με φωνητική σημασιολογία και μόνο. (Ακάκυ Ακακίεβιτς). Λογοπαίγνιο επίσης απολαμβάνουμε και στην ιστορία του "σημαντικού" προσώπου, όπου το επίθετο "σημαντικός", "ασήμαντος" επαναλαμβάνονται δημιουργώντας μιαν απίστευτη ατμόσφαιρα ειρωνείας.

     Η αφήγηση του Γκόρκι έχει έναν άμεσο χαρακτήρα και η αμεσότητα αυτή δίνει στη νουβέλα μιαν επίφαση αληθινής ιστορίας. Δείγματα αυτής της αμεσότητας είναι οι φράσεις: "δυστυχώς ελάχιστα γνωρίζουμε", "δεν ξέρουμε τίποτα", "για να πούμε τη μαύρη αλήθεια". Μιμείται επίσης μιαν ανέμελη και αφελή πολυλογία.  Οι λεπτομέρειες δίνουν την εντύπωση ότι είναι ακούσιες. Παρατηρούμε επίσης ότι ευχάριστα εγκαταλείπει την κύρια ιστορία για να ενθέσει σ' αυτήν άλλες διηγήσεις παρεκβατικές.

     Από την αφήγηση δεν λείπει το λεπτό χιούμορ, η ειρωνεία, μια δόση σάτιρας, μια ατμόσφαιρα περιπαιχτική για θεσμούς, κοινωνικές συνήθειες, στερεότυπα και ιδίως για τη γραφειοκρατία και τη διοίκηση. Ο Γκόγκολ συνθέτει ένα έξοχο στην ποικιλία του σατιρικό μωσαικό. Ωστόσο, συχνά το λεπτό χιούμορ, η σάτιρα διακόπτονται από μια συναισθηματική και μελοδραματική εκτροπή. "Αφήστε με ήσυχο, γιατί με περιπαίζετε; και σ' αυτά τα φοβερά λόγια αντηχούσαν κάποια άλλα: Είμαι αδελφός σου". Μελετητές του Γκόγκολ ισχυρίζονται ότι αυτή η εναλλαγή κωμικής αφήγησης και μελοδραματικών κομματιών, η εισβολή του ρομαντικού στο ρεαλισμό, ανυψώνει το Παλτό στο επίπεδο του γκροτέσκου είδους. Στο γκροτέσκο είδος ανάγεται και η χρήση της υπερβολής στη διαγραφή των χαρακτήρων και καταστάσεων. Ο Ακάκιος είναι ένας ήρωας δοσμένος με υπερβολή. Ζει ολοκληρωτικά δοσμένος στη δουλειά του, στην αντιγραφή. Αντιγράφει παθιασμένα ακόμα και στο σπίτι του. Το ίδιο υπερβολικά δοσμένη είναι και η κοροιδία σε βάρος του. Στο γκροτέσκο είδος αναφέρεται επίσης η εισβολή του φανταστικού στο πραγματικό, σαν ένα παιχνίδι κι αυτό. Ετσι η ιστορία του Ακάκιου, όπως είπαμε, δεν τελειώνει με το θάνατό του, αλλά με την εκδίκηση που παίρνει για την κλοπή του παλτού του το φάντασμά του.

     Με την εισβολή όμως του φανταστικού στο πραγματικό  περνάμε και σ' ένα άλλο στοιχείο που δίνει μια προχωρημένη διάσταση στην αφήγηση του Γκόγκολ. Πρόκειται για το παράλογο που δεν περνά απαρατήρητο στην ιστορία, παρ' όλο που ο Γκόγκολ προσπαθεί να το καλύψει με μια λογική και αυστηρή σύνταξη, όπως και με την παράθεση πολλών λεπτομερειών που αποσπούν από τον παραλογισμό την προσοχή του αναγνώστη.

     Ολα τα παραπάνω δικαιολογούν, νομίζω, γιατί ο Γκόγκολ δεν μπορεί να χαρακτηριστεί απλά ρεαλιστής, Είναι ένας συγγραφέας που , πατώντας στο ρεαλισμό, ανοίγει δρόμους συνειδητα; ασυνείδητα; για τη μοντέρνα αφήγηση. Ετσι η ιστορία του ασήμαντου υπαλληλάκου, που θα μπορούσε να είναι στα χέρια κάποιου άλλου συγγραφέα μια μελοδραματική ιστορία, από την οποία θα βγάζαμε αφελή και εύκολα κοινωνικά και πολιτικά διδάγματα, γίνεται μια γλυκόπικρη, απολαυστική αναγνωστική εμπειρία, που επιτρέπει στον αναγνώστη να δει όλες τις προεκτάσεις της ιστορίας, χωρίς να εκβιάζεται από μια μελοδραματική αφήγηση.-

                                                                  ---------------------------------------